Kentsel dereler ve peyzaj onarımı: İstanbul Büyükçekmece örneği

Dünya nüfusundaki kontrolsüz olarak meydana gelen artış, en çok da mega kentler üzerinde kendini göstermektedir. Bu durum, başta mega kentlerin makroformları olmak üzere ekolojik, kültürel ve sosyal yapılarını da büyük ölçüde etkilemektedir. Bu çalışma kapsamında, diğer illerden almış olduğu göçler ve gelişen ekonomisi ile kontrolsüz kentsel gelişime maruz kalmış dinamik bir kent olan İstanbul ele alınmıştır. İstanbul, bir taraftan büyük alt yapı projeleri ile kentsel gelişimine katkıda bulunulup, diğer taraftan da sahip olduğu deprem riskini minimuma indirmek adına ortaya atılan kentsel dönüşüm projeleriyle kendine özgü kentsel dokusunu kaybetme tehlikesi ile karşı karşıya bırakılmaktadır. Son yirmi yılda, ortaya atılan kısmi planlar ile desteklenen hızlı kentsel genişleme ve dönüşüm projeleri, İstanbul'un doğal kaynakları ve dolayısıyla içme suyu havzaları üzerinde negatif baskı oluşturmaktadırlar. Bu çalışmada, İstanbul'un önemli içme suyu havzalarından biri olarak kabul edilen Büyükçekmece Gölü örneklem alanı üzerinde; birbiriyle bağdaşmayan kentsel dinamiklerin ve değişen arazi kullanımlarının oluşturmuş olduğu baskıların etkileri, akar nitelikteki kentsel su kaynakları üzerinden ele alınarak peyzaj müdahale teknikleri kapsamında değerlendirilmiştir. Bu çalışmanın amacı, İstanbul kenti Büyükçekmece İçme Suyu Havzası kentsel derelerindeki; hızlı kentsel genişleme, uygulanan politikalar ve çevre mevzuatındaki değişen yapı ile birbirleriyle entegre olmayan plan kararlarının neden olduğu çevresel sorunları ve olumsuz insan etkilerini tamamen ortadan kaldırmak ya da minimum seviyeye indirmek konusunda peyzaj onarım tekniklerinden yararlanarak peyzaj planlama stratejileri sunmaktır. Bu amaç çerçevesinde; peyzaj müdahale teknikleri ile ilgili ülkemizde yaşanmakta olan terminolojik karmaşanın ortadan kaldırılması, peyzaj onarımında etkili olan dere kenar alanı ve mutlak koruma bandı ile ilgili ülkemizdeki mevcut duruma yönelik değerlendirmelerin yapılması, Büyükçekmece İçme Suyu Havzası üzerinde okumalar gerçekleştirerek ilgili drenaj ağı ve derelere dair peyzaj planlamasına yönelik müdahale stratejilerinin belirlenmesi ve değerlendirme sisteminin kurgulanması, bu değerlendirme sistemini çalıştırmak adına örnek derelerin belirlenmesi, seçilen kentsel dereler üzerinden peyzaj onarım tekniklerine (rehabilitasyon, reklamasyon, remediasyon) dair hesaplamaların gerçekleştirilmesi, seçilen her bir dere üzerinde uygulanması kurgulanan peyzaj onarım tekniklerinin çeşitliliğinin örnek dere dilimleri üzerinde saptanmış olan parametrelerin kullanımı ile değerlendirme sisteminin kullanılması, seçilen kentsel dere ve dere dilimleri için peyzaj onarım teknikleri kapsamında planlama stratejilerinin belirlenmesi ve ülkemizdeki yasal ve yönetimsel planlamaya dair durum çerçevesinde kentsel dereler ve dere dilimleri için değerlendirmelerin yapılması hedeflenmektedir. Bu tez çalışması, kavramsal ve uygulamalı çalışmaların beraber kullanıldığı dört ana bölümden oluşmaktadır. Bu kapsamda ele alınan ilk bölümde, tez çalışmasına dair genel çerçeve belirlenmiştir. İkinci bölümde, tez çalışmasının şekillenmesinde bilimsel dayanak kısmını oluşturan literatür çalışması yapılmıştır. Üçüncü bölümde ise örneklem alana dair genel bilgiler ile analizler sunulurken, çalışma alanı ile ilgili durum tespiti için harita çalışmaları gerçekleştirilmiş, kentsel derelerin peyzaj onarımı açısından irdelenmesine yönelik parametrelerin kurgulanması gerçekleştirilmiş ve arazi çalışmaları ile de harita çalışmaları desteklenmiştir. Ayrıca bu bölümde, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) teknolojisinden ve ArcGIS 10.1 yazılımından yararlanılarak Büyükçekmece İçme Suyu Havzası'ndaki seçilen kentsel dereler için peyzaj stratejileri ortaya koyabilmek adına, havza-drenaj ağı ölçeği ve kentsel akarsu ölçeği olmak üzere iki aşamalı değerlendirme kriterleri belirlenmiştir. Havza-drenaj ağı ölçeği için altı adet parametre şu şekilde tanımlanmışlardır: 'havza dışındaki kentsel dönüşüm alanları ve mega projelerin dolaylı etkisi altında bulunma', 'mega projelerin doğrudan etkisi altında bulunma', 'drenaj ağlarındaki dere ağı uzunlukları', 'drenaj ağlarındaki koruma ilkelerinin daha kuvvetli olduğu koruma alanlarındaki (mutlak, kısa, orta) alansal büyüklükler' ve 'İstanbul Çevre Düzeni Planı kapsamında alana atanan fonksiyonlar'. Kentsel akarsu ölçeğindeki değerlendirmeler için belirlenmiş olan onbir adet parametre ise şu şekildedir: 'yeşil altyapı kapasitesi', 'dere kenar alanlarının havza koruma alanlarına göre dağılımları', 'dere kenar alanındaki kesintiler', 'dere kenar alanındaki mega projeler tarafından meydana gelen kesintiler', 'mutlak koruma bandının dere kenar alanından daha geniş olması', 'dere kenar alanlarının sınır uzunlukları', 'dere kenar alanı sınırındaki alan kullanımlarından havza koruma alanlarında bulunmaları uygun olmayanların varlığı', 'dere kenar alanı sınırındaki alan kullanım tiplerindeki çeşitlilik', 'kentsel derelerin uzunlukları', 'kentsel derelerin genişlikleri' ve 'kentsel derelerin en kesitleri'. Peyzaj planlama stratejilerinin belirlenmesi adına bu parametreler ile bir karar matrisi oluşturulmuştur. Bu karar matrisi ile gerçekleştirilmiş olan ön değerlendirmenin ardından, içme suyu havzasında yer alan kentsel dereler için peyzaj onarımına yönelik stratejilerin sunulması aşamasında, sürdürülebilir peyzaj planlama ilkeleri ve yasal-yönetimsel çerçeveye uygunluk konusunda objektif karar verebilmek adına çoklu kriter analizinden yararlanılmıştır. Havza-drenaj ölçeği ve kentsel akarsu ölçeğinde yapılmış olan değerlendirmelerde, daha önceden belirlenmiş olan 17 adet parametre 7 adet üst başlık altında toplanmıştır. Her parametrenin 5'lik puanlama sistemi çerçevesinde değerlendirmesi gerçekleştirilmiştir. Son bölümde ise çalışma alanından havza bütünlüğü gözetilerek seçilen kentsel dereler ve bu dereler üzerinden seçilen dere dilimleri üzerinden kentsel baskıların neden olduğu sorunlara çözüm bulabilmek için peyzaj onarımı açısından değerlendirmeler gerçekleştirilerek çeşitli peyzaj stratejileri sunulmuştur. Büyükçekmece İçme Suyu Havzası örneği üzerinden hareketle, peyzaj onarımına yönelik terminolojik sorgulamalar ile temel saha okumalarının gerçekleştirildiği bu çalışma, kentsel derelerin peyzaj onarımı konusunda ihtiyaç duyulan çok ölçekli çalışmalar için bir adım taşı niteliğindedir. İstanbul mega kentini dinamikleri gözetilerek şekillendirilmiş olan bu özgün değerlendirme yönteminin, farklı kentlerin dinamiklerine göre uygulanabilir yapıda olması, farklı kentlerdeki derelerin peyzaj onarımına yönelik değerlendirilmesine ve planlama stratejileri geliştirilmesine olanak sağlayacağı düşünülmektedir.