Kentsel dönüşümün kentin morfolojik yapısına etkisi: Gaziosmanpaşa örneği

Son yıllarda kentlerdeki risk içeren alanların kentsel dönüşüm uygulamaları ile iyileştirilmesi yaygın bir çözüm yöntemi olarak kullanılmaktadır. Bir çok kentte büyük , küçük risk içeren alanlar 6306 sayılı kanun kapsamında riskli alan ilan edilerek, dönüşüm uygulamaları ile kentin kalanıyla bütünleştirilme amacı ile dönüştürülmektedir. Yapılan bu uygulamalar ile kentsel formda köklü müdahaleler ile mevcuttan tamamen bağımsız, morfolojik yapısı bütünüyle değişen yeni kentsel parçalar ortaya koymaktadır. Bu uygulamaların asıl amacı kentsel alandaki köhnemiş alanların kente adapte olması iken kentin kalanından bağımsız yeni dokular ortaya konmaktadır. Bu tez riskli alan ilan edilen kentsel dönüşüm alanlarının üst ölçek planlar ve master planlar yoluyla morfolojik açıdan nasıl değişmekte sorusu üzerine geliştirilmiştir. Yapılan teorik araştırmalar ve alan çalışması sonucu kentsel dönüşüm uygulamaları ile ortaya çıkan yeni morfolojik dokunun üst ölçek planlar yoluyla mevcut gelişime aykırı olup olmadığı test edilmiştir. Kentsel dönüşüm uygulamalarındaki kente yapılan müdahalenin doğurduğu morfolojik sonuçların önemi üzerinde durulmuştur. Yapılan kentsel dönüşüm uygulamalarındaki morfolojik sonuçlar incelenirken kentsel formdaki dönüşümleri inceleyen Conzen, Muratori, Moudon gibi ekollerin yaklaşımları,teorileri ve teorilerini test ettikleri alan çalışmaları değerlendirilmiştir. İngiliz morfoloji okulunun en temel teorilerini ortaya koyan Conzen'in kentsel morfoloji yaklaşımı diğer ekollerin yaklaşımlarına göre kente ve kentsel formu oluşturan elemanlara daha bütüncül bir yaklaşım getirdiği görülmüş ve çalışma için temel analiz ve yaklaşım yöntemi olarak belirlenmiştir. Kentsel formu oluşturan elemanların (Sokak dokusu, bina dokusu, parsel ve yapı adası) kentsel dönüşüm kavramının etkisi altında yaşadığı morfolojik süreç incelenmektedir. Kentsel formu oluşturan bu elemanlar niteliksel ve niceliksel olarak kentsel dönüşüm öncesi ve sonrası morfolojik doku için ayrı ayrı değerlendirilmiş ve karşılaştırılmıştır. Köhnemiş kent dokusunun kentin kalanıyla bütünleşmesini amaçlayan kentsel dönüşüm projelerinde geçmiş dokunun izlerini belirli noktalarda koruma amacı olmalıdır. Bu tez kapsamında kentsel dönüşüm projelerinin kentsel forma yaptığı müdahaleler farklı ölçeklerde kentsel morfoloji bağlamında incelenmiştir. Kavramsal çerçevenin incelenmesi sonucu İstanbul'un 6306 sayılı kanun kapsamında en büyük riskli alanlarına sahip, yaklaşık olarak ilçe nüfusunun %20'lik kısmının riskli alanlarda kaldığı Gaziosmanpaşa İlçesinde yaşanan dönüşüm ile yaşanan morfolojik değişim Gaziosmanpaşa kentsel dönüşüm master planı üzerinden farklı ölçeklerde incelenmiştir. Gaziosmanpaşa İlçesi yapılan dönüşüm uygulamaları bakımından ilk kez master planı çalışılan ve bu yönüyle diğer kentsel dönüşüm alanlarından ayrılan bir ilçedir. Ayrıca ilçede planlanan yatırım kararları ile riskli ilan edilen alanların dönüşümü sağlanırken ilçenin yeni bir altmerkez olması yönünde plan kararları geliştirilmiştir. Alan çalışması sonucu ilçe genelinde riskli alan öncesi ve sonrası morfolojik yapı birbiri üstüne gelişen iki farklı katman olarak değerlendirilmiş, yapılan bölgelemeler ve çakıştırmalar ile kentsel form ve morfolojik değişim farklı ölçeklerde ortaya konmuştur. Bütüncül bir yaklaşımla ilçe genelinde dönüşümün meydana getirdiği yeni doku master plan üzerinden okunmuş ve morfolojik dokudaki değişimin kentsel formu oluşturan elemanlar üzerinden kalıcılığının farklılaştığı tespit edilmiştir. Yapılan bu çalışmanın riskli alan ilan edilen ya da dönüşüm uygulaması yapılan alanlarda uygulanan kentsel dönüşüm planlarının, kent formunu oluşturan elemanlarda yapılan değişimlerin kentin geleceğinde köklü değişim yaptığını göstermesi amaçlanmıştır.