Kentsel toplumsal hareketlerin kentlerin dönüşümüne etkilerinin değerlendirilmesi

Kentler ve kentsel mekanlar, tarihsel süreçte üretime bağlı ilişkiler ve ekonomik sistemlerin dönüşümünün doğrudan etki ettiği dolayısıyla da bütün sosyal ve toplumsal ilişkilerin biçimlendiği en görünür mekansal düzlemlerdir. Tarımsal üretimle ortaya çıkan kentlerden 20. yüzyılda endüstriyel üretim ve küreselleşen ekonomilerin şekillendirdiği bugünün kentlerine, fiziki mekan yeniden yapılandırılırken sosyal ve mekansal eşitsizlikler ve yeni tipte sosyal dışlanmaları beraberinde getiren toplumsal ilişkilerin üretimini de ortaya çıkarmaktadır. Batı'da 70'lerde fordist şehir planlamanın yarattığı krizlerin etkisiyle atıl kalan şehir merkezlerinin rehabilitasyonu gerekliliğiyle ortaya konan merkeziyetçi kentsel yenileme politikaları ve uygulamaları, günümüz kentsel dönüşüm pratiklerinde politik-kültürel dinamiklerin değişimiyle kurumsal temeli sivil insiyatife dayalı 'karşı-kültürel kentsel hareketler' olarak tanımlanan kentsel muhalefet dinamiklerini görünür hale getirmiştir. Modern kentlerde, kent içinde ve çevresinde yer alan çoklukla kentsel dönüşüm politikalarının bir sonucu olarak işlevlerini kaybetmiş fakat kent için kullanım ve dönüşüm değeri taşıyan 'yitik alanlar', söz konusu kentsel toplumsal muhalefetin ifade edildiği sosyo politik kentsel mekanlar olarak öne çıkmaktadır. Bu tip kentsel alanların, kentte yaşayan bireyler için faydalı ve kent mekanını dolayısıyla da kentsel yaşamı canlandırıcı bir rol üstlenmesi bakımından taşıdıkları potansiyellerin kentlerin dönüşümü ekseninde değerlendirilmesi gerekmektedir. İşgal evleri, kullanılmayan ve metruk haldeki yapılara yerleşerek, barınma ve sosyal amaçlı kullanma geleneği olarak bilinen ve Batı'da 'squatting' olarak kavramsallaşan, 70'li yıllardan beri Avrupa'nın birçok ülkesinde yaygın olarak gerçekleştirilen bir kent hareketi olarak tanımlanmaktadır. Bununla birlikte günümüz modern toplumlarında kentsel muhalefet biçimi olarak görülen işgal evi hareketleri, kentsel yaşam ve yapılı çevredeki etkileri farklı kavramlara işaret eden ve kentte yaşayan herkesin gündelik pratiklerini de doğrudan etkileyen önemli bir kentsel harekettir. İşgal evleri, farklı coğrafyalarda kendi politik ve kültürel dinamikleriyle ortaya çıkmakla beraber hemen hemen bütün Batılı ülkelerde temelde bazı ortak değerleri temel alarak şekillenmektedir. Bunlar arasında barınmaya, sosyal ve kültürel ihtiyaçları gidermeye yönelik bir mekansal örgütlenme arayışı hemen hepsinde ortak özellik olarak görünmektedir. Dolayısıyla mevcut düzenlemelerin karşısında alternatif düzen arayışında oluşu itibariyle sözü edilen kentsel işgaller bilinçli ya da bilinçsizce değiştirdiği sosyal düzen ve mülkiyet ilişkileri bağlamında politik eylemlerdir. Modernizm öncesi dönemin işgalleriyle bugünün 'kent mekanını kazanmak' adına ortaya konan işgalleri, değişen politik ve sosyo kültürel koşullar anlamında farklılaşmaktadır. Kentsel mekanın belirli ihtiyaçlara cevaben işgal edilmesi olarak da tanımlanan işgal evi eylemleri, yapılı çevreyle olan ilişkisi anlamında kentsel mekanın dönüşümünde de doğrudan bir etkiye sahiptir. Bu bağlamda işgal evleri, küreselleşen kentlerin yaşadığı kentsel çelişkilerin doğurduğu mekansal problemlere karşı yeni toplumsal ve mekansal örgütlenmeler vadeder. Bir kentsel muhalefet biçimi olan ve kentsel aktör olarak orta sınıf kentlilerin kentsel çelişkilerin giderilmesine yönelik ortaya koydukları bu örgütlenmeler diğer taraftan başka kentsel çelişki dinamiğini de barındırması adına çok katmanlı bir bakış açısıyla değerlendirilmeyi gerektirmektedir. İşgal evleri her ne kadar ilk olarak kentsel ve mekansal çelişkileri ortadan kaldırmaya yönelik ortaya çıkmış hareketler olarak düşünülse de yerel dinamikler ve diğer kentsel aktörlerle olan ilişkisi ölçüsünde münferit ve doğrudan soylulaştırmaya yönelik bir başka dönüşümün katalizörü olarak da görülebilmektedir. Avrupa'da işgal evleri ile başlayan dönüşümlerin bir kısmı, bir süre sonra bu alanların sosyal ve kültürel cazibe alanlarına dönüştürülmesiyle yatırımcılar tarafından ilgi odağı haline gelmiş, arazi rantları ve spekülasyonlarıyla da desteklenerek özellikle münferit yatırımcılar için rant aracı haline getirilmiştir. 'Yeni tip soylulaştırma' olarak da tanımlanabilecek bu dönüşüm, genellikle keşfedilen bölgeye yeni açılan kafeler, atölyeler, sergi alanları gibi yeni sosyal-rekreasyonel fonksiyonların bireysel insiyatiflerle hayata geçirilmesi şeklinde gerçekleşmektedir. Kentsel çelişkilerin karşısında ona bir çözüm olarak ortaya konan kentsel hareketler diğer taraftan mevcut yapıların bireysel insiyatiflerle dönüşümü sonucu oluşan yeni tür bir soylulaştırma hareketine hizmet etme sorunsalını da potansiyel olarak taşımaktadır. Neil Smith'in 'modern sınıfın kent merkezlerini istilası' olarak tanımladığı soylulaştırma bu noktada ister kentlinin haklarını aramak üzere mevcut büyük çaplı projelerin karşısında isterse tekil olarak karşısında durduğu dönüşüme rant odaklı bir başka dönüşümü önermesi anlamında eleştirel bir düzlemde durmaktadır. Tez kapsamında hem kentsel mekanın dönüşümünde dikkate değer bir potansiyel taşıyan hem de soylulaştırmaya neden olan kentsel dönüşümü tetikleyerek ortaya çıkardığı kentsel çelişkiler bağlamında işgal evlerinin çok katmanlı yapısı farklı yönleriyle ele alınmıştır. Bu bağlamda İstanbul'daki ilk işgal evi olan Kadıköy Yeldeğirmeni Mahallesi'ndeki Don Kişot Sosyal Merkezi ve bu bölgede sonrasında kentsel anlamda yaşanan değişimler incelenerek söz konusu değişimlerin kentsel mekana olan etkileri ve kentsel dönüşümle olan ilişkisi değerlendirilmiştir. Anahtar kelimeler: İşgal, Kentsel yenileme, Kentsel dönüşüm, Kentsel toplumsal hareketler, Kentsel koruma, Soylulaştırma, Yeniden işlevlendirme, Yitik alanlar