Kocaeli'de otomobil sahipliğinin lojit model ile incelenmesi

1000 kişi başına düşen otomobil sayısı olarak tanımlanan otomobil sahipliğinde, TÜİK verilerine göre Türkiye'de gözle görülür bir artış yaşanmaktadır. Ülkemizde özellikle ithal otomobillerin satışının serbest bırakılması, yeni otomobil fabrikalarının açılması, kişi başına düşen gelirin artması ve gelir dağılımındaki dengesizliğin azalma eğilimine girmesi ile otomobile olan talep doğrudan etkilenmiştir. Hayat standardını oluşturan bu etkilerin dışında yaşam kalitesini belirleyen faktörler de otomobil sahipliğini etkilemektedir. Kadının toplumsal hayattaki yeri, cinsiyet ayrımcılığı, özel hayata saygı, mutluluk, özgürlük, eşitlik, insan hakları, demokrasi gibi sayısal göstergelerle yakalanamayan, çok önemli kalitesel özellikler de yaşam kalitesi olarak otomobil sahipliğini etkilemektedir. Ancak bunlar ölçülemeyen faktörler olduğundan, otomobil sahipliğini etkileyen gelir, ev sahipliği durumu, çalışan sayısı, eğitim durumu gibi ölçülebilen göstergelere ihtiyaç duyulmaktadır. İnsanlar bir çok etmenler sonucu otomobil alma kararı alır. Ancak bu karar tüm haneyi ilgilendirdiğinden otomobil sahipliğinde tüm hane bireylerinin göstergeleri dikkate alınmaktadır. Tez çalışmasında öncelikle Türkiye'de otomobil sahipliğinin tarihsel gelişimi ve Türkiye'deki otomobil sahipliğinin diğer ülkelerle karşılaştırılması yapılmıştır. Uluslararası bir kuruluş olan Dünya Bankası'nın ülke göstergeleri incelenmiş ve bu göstergeler ile otomobil sahipliği arasındaki ilişki ortaya konulmuştur. Dünya'da otomobil sahipliği için yapılan model çalışmaları da incelenerek, ortaya konulan ortak göstergeler belirlenmiştir. Ülke ve bölge ekonomisinin gelişmesine sağladığı katkılarla Kocaeli, Türkiye'de ekonomik açıdan da büyük dinamizm sergilemektedir. Ayrıca Kocaeli'nin tarih boyunca İstanbul metropolüne olan yakın oluşundan Türkiye'nin en önemli sanayi, ticaret ve kültür merkezlerinden birisi olmuştur. Türkiye'nin sanayi bakımından gelişmiş kentlerinden olan, otomobil sahipliği artışı göz önünde tutulan ve kişi başına düşen gelir bakımından ülke sıralamasında 2. sırada olan Kocaeli ilinde otomobil sahipliği incelenmiş ve bu doğrultuda Kocaeli için model geliştirilmiştir. Bu çalışma ile hanehalkı aile yapısına ve hanehalkının sosyoekonomik karakterine bağlı olarak otomobil sahipliği incelenmekle birlikte; 2010 yılında Kocaeli'de yapılan Hanehalkı Ulaşım Anketi çalışmasında elde edilen veriler kullanılarak lojit model tahmini, bağımsız değişkenler üretilerek yapılmıştır. Çalışma kapsamında analiz birimi olarak hane seçilmiştir. Hane bazında literatür taramasından faydalanılarak oluşturulan ve çalışmada tahmin edilen modelde yer alabilecek, değişkenler belirlenmiştir. Bu değişkenler modelde yer alacakları şekle göre farklı durumlar için denenmiştir. Bu çalışmada Kocaeli ilinde, hanelerin otomobili olmaması, bir otomobili olması ve iki veya daha fazla otomobili olması arasındaki tercihleri modellenmiştir. Seçimde tercihler belirlenirken üç ve üzeri otomobil sahipliği ayrı bir tercih olarak katılmaya çalışılsa da bu durumdaki hanelerin %1'den az olması nedeniyle bu tercihten vazgeçilmiştir. Bu nedenle seçimde üç tercih üzerinden gidilmiştir. Bu tez ile Kocaeli'nin otomobil sahipliğini ortaya koyan bir model çıkarılmıştır. Elde edilen sonuçlar hanehalkı yapısı ve sosyoekonomik faktörlerin hanedeki otomobil sahipliği kararını nasıl etkilediğini ortaya koymaktadır. Otomobil sahipliği modelinin temel amaçlarından birisi, herhangi bir senaryo için tahmin yapabilmektir. Bu kapsamda bazı değişkenlerde, çeşitli senaryolar çerçevesinde, değişiklik olduğu varsayımları için ortaya çıkan durumlar incelenmiştir. Geliştirilen senaryolar ile de çeşitli değişkenlerin otomobil sahipliğini yıllar içerisinde nasıl etkileyeceği incelenmiştir. Değişkenlerdeki değişiklikler üç senaryo başlığında değerlendirilmiştir. Bunlar gelir senaryosu, üç değişkenin ayrı değiştiği senaryolar, ve birden fazla değişkenin ortak değiştiği senaryo olarak incelenmiştir. Kocaeli için oluşturulan modelin öngörü dönemi 2020, 2025, 2030 ve 2035 yıllarını kapsamaktadır. Bu doğrultuda otomobil sahipliğinin gelecek yıllar için nasıl şekilleneceği ve hangi durumlarda nasıl bir etkilenebileceğini gösteren bir çalışma yapılmıştır. Böylece, gelecekteki olumsuz etkilerin önüne geçilmesi ve sürdürülebilirlik çerçevesinde gerekli önlemlerin alınması açısından, Kocaeli'nin planlama karalarına fikir sağlayabilecek bir tez hazırlanmıştır.