Komşu havzaların hidrolojik ve morfolojik olarak karşılaştırılması

Su havzalarının karakteristiklerinin belirlenmesi, havzalardan maksimum düzeyde yararlanma olanaklarının yaratılması açısından son derece önemlidir. Havza yapılarının ve morfolojik özelliklerinin hidrolojik süreç üzerinde oluşturduğu etkinin bilinmesi havza üzerinde yapılacak birçok çalışma için önemli parametrelerdir. Ayrıca havzalar üzerinde yapılan morfolojik analizler, niceliksel bilgiler elde etmemizi, bu bilgiler yardımıyla da incelenen havzaların hidrolojik yapısı hakkında bilimsel anlamda fikir sahibi olabilmemizi sağlarlar. Bu çalışmada, uzun bir vadi boyunca uzanan ve Ege denizine dökülen Büyük Menderes ve Gediz havzaları çalışma alanı olarak seçilmiştir. Kullanılan Soil and Water Assesment Tool (SWAT) yazılımı ile her iki havza morfolojik özellikleri açısından incelenmiş olup morfolojik karakteristiklerinin havzalar üzerindeki hidrolojik etkileri ve komşu havzaların havza benzerlik parametreleri incelenerek karşılaştırılması yapılmıştır. İncelenen Büyük Menderes ve Gediz havzaları isimlerini havza içinde etkili olan Büyük Menderes ve Gediz nehirlerinden almaktadırlar. Havzalar bölge için önemli su kaynaklarına sahip olup su yönetimi bu havzalar için önem arz etmektedir. Arazi şekline bağlı olarak, havzaların morfolojik özelliklerinin hidrolojik karakteristikleri üzerindeki etkisi kaçınılmazdır. Bu sebeple, seçilen Büyük Menderes ve Gediz Havzalarının morfolojik özellikleri hesaplanmıştır. Hesaplanan morfometrik parametreler havzaların hidrolojik karakteristikleri hakkında önceden bilgi sahibi olunmasına katkı sağlamıştır. Model yazılımı kullanılarak; arazi kullanım, toprak ve eğim verilerinin üst üste çakıştırılması sonucu aynı hidrolojik tepkilere sahip tekil hidrolojik birimler belirlenmiştir. Modele yağış, sıcaklık, nem, güneş ışıması gibi meteorolojik veriler dahil edilerek akım, su ve sediment verimi simüle edilmiştir. Çalışmada ağırlıklı olarak belirlenen çalışma alanı için web üzerinden sunulan veriler kullanılmış ve bu verilerin durumu değerlendirilmiştir. Çalışmada 10 m Sayısal Yükseklik Modeli verisi kullanılarak Büyük Menderes ve Gediz Havzaları için Lineer (Akarsu Hiyerarşisi, Çatallanma Oranı, Ortalama Yüzeysel Akış Uzunluğu, Ana Kanal Uzunluğu, Kanal İndeksi, Vadi İndeksi, Hidrolik Kıvrımlılık İndeksi, Topografik Kıvrımlılık İndeksi, Standart Kıvrımlılık İndeksi); Alansal (Havza alanı, Havza uzunluğu, Havza çevresi, Form faktörü, Dairesellik oranı, Uzama oranı, Tekstür oranı, Akarsu sıklığı, Drenaj Yoğunluğu) ve Rölyef (Havza Rölyefi, Engebelilik Değeri, Dere Eğimi, Hipsometrik İndeks) morfometrik parametreleri hesaplanmış ve bu parametrelere göre havzaların hidrolojik reaksiyonları değerlendirilmiştir. Havzalara ait drenaj ağının çıkartılabilmesi için 10 m Sayısal Yükseklik Modeli verisi model arayüzünde girdi olarak kullanılmış, havzalar için çıkartılan drenaj ağı Strahler numaralandırma yöntemine göre mertebelendirilmiştir. Önemli morfolojik parametreler arasında yer alan çatallanma oranı, drenaj yoğunluğu ve akarsu sıklığı gibi parametreler çıkartılan drenaj ağları kullanılarak hesaplanmıştır. Bunun dışında diğer lineer, alansal ve rölyef morfometrik parametreleri de hesaplanarak havzalara ilişkin morfometrik analizler yapılmıştır. Model hidrolojik hesaplamaları oluşturulan Hidrolojik Birimler bazında yapılmıştır. Tüm havza için bu hesaplamalar toplanıp nihai sonuçlar elde edilmiştir. Oluşturulacak Hidrolojik Birimler için gerekli toprak ve arazi kullanım verilerinin doğruluğu ve ölçeği önem arz etmektedir. Model tarafından hesaplanan akım değerinin doğruluğu bu birimlerin doğru hesaplanmasına bağlıdır. Model dağınık bir dosya yapısı kullanmaktadır. Meteoroloji verilerinin modele dahil edilmesi gibi bazı işlemler model dışında farklı araçlar kullanılarak yapılmıştır. Model FAO-UNESCO toprak sınıflandırma sistemini kullanmaktadır. Arazi kullanım verileri için sınıflandırma sistemi ise CORINE arazi kullanım sınıflandırmasından farklıdır. Çalışmada seçilen iki havza incelenerek morfolojik yapının hidrolojik yapı üzerinde etkisi ve birbirine komşu iki havzanın gösterdiği tepkiler analiz edilmiştir. Elde edilen akım değerleri Büyük Menderes havzası için ölçülen akım değerlerinden yüksek, Gediz havzası için ise genellikle düşük hesaplanmıştır. Model toprak koruma faktörü değeri varsayılan olarak "1" değerini almaktadır. Buna göre hesaplamalar yapıldığında sediment verimi her iki havza için ölçülenden yüksek hesaplanmıştır. Bu değer düşürülerek hesaplamalar yapıldığında ölçülen sediment verimi değerlerine yakın sonuçlar elde edilmiştir. Hesaplanan morfolojik parametreler ile model simülasyon sonuçları uyumlu hesaplanmıştır. Ancak ölçülen değerler ile tahmin edilen değerler arasında farklılıklar bulunmaktadır. Çalışma kapsamında seçilen komşu iki havzada birbirine benzer hidrolojik tepki veren alanlar belirlenmiştir. Ayrıca hesaplanan morfometrik parametrelerden yararlanarak arazi hakkında önceden hidrolojik değerlendirmelerin yapılabilmesinin çalışmalardaki etkinliği ve verimliliği artıracağı ortaya konmuştur. Büyük Menderes ve Gediz havzası için yapılan bu hesaplama ve değerlendirmelerin tüm havzalar için kullanılması, yeni parametrelerin de eklenerek geliştirilmesinin havza yönetimi çalışmaları için yararlı olacağı sonucuna ulaşılmıştır.