Konut tasarımında bir kalite unsuru olarak esneklik temelli yaklaşımların değerlendirilmesi

Üretim ve tüketimin hızlı bir şekilde ilerlediği günümüz yaşamında zaman kavramı önemli bir etken haline gelmektedir. Zaman faktörünün tetiklediği hızlı yaşam olgusu sonucunda üretilen mekanlar ve bu mekanların kullanımına yönelik özne ve nesne arasında bir etkileşim problemi ortaya çıkmaktadır. Üretilen mekanların anlamları sorgulanmakta ve bu anlamın arayışında kalite kavramının ele alınış biçimi yeniden irdelenmektedir. Hız faktörü ile özne-nesne arasındaki etkileşimin giderek koptuğu tektip mekan üretimleri ve dolayısıyla da mekan kullanımları oluşmaktadır. Dinamik bir özne olan kullanıcı için tasarlanmış ve üretilmiş statik, tektip mekanlarda çoğu zaman kullanıma ilişkin bazı uyumsuzluklar yaşanmaktadır. Bu uyumsuzluk durumu kullanıcının zamanla değişen mekansal, sosyal ve kültürel gereksinimleri ile ilişkilenmektedir. Mekanın statik ve durağan yapısının bu dinamikliğe cevap verememesi ve kullanıcının sadece belirli ölçülerde mekana müdahale edebilmesi gibi durumlar kullanıcının özellikle kendi yaşam alanında karşılaştığı önemli bir problemdir. Problemin aşılması noktasında kullanıcı ile çevresi arasındaki ilişkinin sürekli değişen, dönüşen bir yapıda olması bir alternatif sunmaktadır. Konut yaşam alanları uzun süreli kullanım, aidiyet, kendileme, vb. unsurlar içeren ve temel gereksinimlerin sağlandığı mekanlar olduğundan; tez çalışması kapsamında konut mekanının tasarımı ve kullanımı özelinde bir araştırma yapılmaktadır. Konut mekanlarının kullanıcıyı yaşadığı alanda gereksinimi doğrultusunda değişiklik yapmasına olanak sağlayan ve onu fiziksel, sosyal ve algısal olarak mekana dahil eden yerler olması dinamik bir kurgu ile mümkündür. Konut tasarımı ve kullanımı bağlamında mekanın potansiyelleri ele alınmalı ve mekanın çok yönlü gereksinimler doğrultusunda üretilmesi söz konusu olmalıdır. Çünkü konut mekanı içerisinde kullanıcı ile birlikte onun davranışlarını, algısını, sosyal, kültürel ve toplumsal niteliklerini kapsayan bütüncül bir sorgulamayı gerektirmektedir. Bu kapsamda tez çalışmasının kuramsal çerçevesi öncelikle kullanıcı ve konut mekanı arasındaki diyalektiğin ortaya konulmasını ve sonrasında davranış ve tasarım temelli yaklaşımların açıklanmasını içermektedir. Davranış temelli yaklaşımlar; kullanıcıya yönelik davranışsal, anlamsal ve zamansal boyutu tanımlayarak kullanıcının dinamik yapısını ortaya koymaktadır. Bu yapı kullanıcının konut mekanında her kullanıcı özelinde farklılaşan bir algı ve deneyimleme sürecinin oluşması, değişen gereksinimleri doğrultusunda mekan kullanımının çeşitlenmesi ve kişisel tercihleri doğrultusunda seçme özgürlüğüne sahip olması ile ilişkilenmektedir. Yine kullanıcının sahip olduğu kültür ile oluşturduğu bir yaşam biçiminin tanımlanması, bireye özgü niteliklerdir. Her kullanıcının yaşadığı konut mekanına kendi kimliğinden bir şeyler katma ve bir aidiyet oluşturma isteği de söz konusudur. Tüm bu devingen durum, yaşamın ritmi ve hızı içerisinde kendisine yer bulmaya çalışan kullanıcının bir taraftan da kendi yaşam döngüsü ile birlikte bir bütünlük kurma çabasını biçimlendirmektedir. Konut mekanında ise gerek tasarım sürecinin karmaşıklığı gerekse de üretime dair farklı aktörlerin etkisi nedeniyle bütüncül bir inceleme önem kazanmaktadır. Özellikle ülkemizdeki son dönem konut üretimleri ele alındığında; üretimlerin farklı tasarım yaklaşımlarıyla oluşturulduğunu; fakat mekan tipolojileri anlamında tektipleşmeye doğru evrilme veya farklı tipolojik plan çözümleri olmasına karşın kullanıcıyı kısıtlayan bir içerik oluşturma eğilimleri olduğu gözlemlenmektedir. Projelerin çoğunlukla stereotip mekan kurgularına sahip olması ve bu kurguların kullanıcıyı belirli kalıplar içine sokması, aslında yaşanılan mekanların ve dolayısıyla da yaşantının ta kendisinin nasıl daha da basmakalıp ve zorunlu bir hale getirildiğini göstermektedir. Burada üretilen ve bu doğrultuda birbirini tetikleyerek üretimi benzer şekilde devam eden bu projelerin tasarım kalitesi de ayrı bir tartışma konusu olmaktadır. Tüm bu veriler göz önüne alınarak mekanı özgürleştiren, değiştiren ve dönüştürmeye yönelik bazı nitelikler yükleyen bir anlayış olan 'esneklik' kavramı bu soruna bir çözümleme getirmektedir. Bu noktada araştırma kapsamında kuramsal çerçevede tasarım temelli yaklaşımlar ele alınan modernleşmenin etkisiyle özgürleşen, serbest plan anlayışı, endüstrileşme ile birlikte hazır üretim malzemelerin kullanımıyla dönüşebilen mekan tasarımı ve demokratikleşmenin kimlik, katılım gibi kavramları tasarımda bir araç olarak kullanımına referans olması esneklikle ilişkilenen önemli açılımlardır. Tektipleşmeye karşı ileri sürülen eleştirel yaklaşım ile ise tipolojinin aynı birimin tekrarı yerine çeşitlenerek çoğalma, alternatif üretme, dönüşebilme gibi esnekliğin sunduğu potansiyellerin değerlendirilmesi önemlidir. Bu değerlendirme ise tasarım ve üretim sürecinde mimarın yaklaşımı, söylemi ve bir ortaya koyduğu ürünü ile ilişkilenerek mimarın pozisyonunu da sürece dahil etmektedir. Tez çalışması ilişkili tüm alt kavramların tanımını kullanıcı, konut mekanı ve mimarın süreçteki pozisyonu üzerinden açıklayarak kullanıcı özelinde dinamik yapıyı; konut mekanı özelinde mekanın farklılaşabilme, uyarlanabilme, dönüşebilme durumunu; mimar özelinde ise kullanıcı-mekan etkileşiminin ön planda tutularak farklı mekan tipolojileriyle oluşturulacak farklı esneklik yaklaşımlarını ortaya koymaktadır. Bu doğrultuda tezin örnek çalışması bölümü ise kuramsal çerçevenin mekan-tip-kalite üçlüsünün esneklik kavramıyla ilişkilendirilerek tanımlanmasının ardından Dünya'da ve Türkiye'de esneklik temelli konut mekan tasarımlarının kalite üzerinden sınıflandırılmasını, karşılaştırılmasını ve özgün bir yöntemle analiz edilerek değerlendirilmesini içermektedir. Kuramsal çerçevenin ardından kurgulanan bu bölümde öncelikle Dünya'daki esnek konut mekan üretimlerinin araştırılması yapılmaktadır. Örnek seçimleri yapılırken literatür araştırması sonucu konut mekanında tipolojik bir sınıflandırma ortaya koyan referans kaynaklara ulaşılmış, toplanan veriler sınıflandırılmış ve arşiv/web taraması üzerinden örnek dökümü ve incelemesi yapılmıştır. Yapılan incelemeler doğrultusunda konut mekanında esnek tasarım yaklaşımına sahip projelerin analizi ile 'Esneklik Kalite Bileşenleri' belirlenmektedir. Örnek çalışmasının ikinci bölümünü oluşturan Türkiye'deki duruma gelindiğinde ise; günümüzde giderek artan stereotip konut mekanlarının üretimine eleştirel bir bakış oluşturulmaktadır. Bu noktada Türkiye'de mimarın konut mekan tasarımında ve üretiminde yaklaşımı, söylemi ve projeleri ile ilgili metinlerinin incelenmesi söz konusudur. Türkiye'deki konut mekan üretimleri; kuramsal çerçevedeki kavramlar ve Dünya örnek analizi sonucunda elde edilen 'Esneklik Kalite Bileşenleri' de dahil edilerek nitel veri analizi (söylem analizi) yöntemi ile değerlendirilmektedir. Değerlendirme sonucunda teori ve örnek çalışmasının sentezi yapılarak kullanıcı-konut mekanı-mimar üçlüsüsünün ilişkisi irdelenmekte ve konut mekanında tasarım ve kullanıma dair esneklik temelli yaklaşımların bir tasarım kalitesi olarak ele alınması hedeflenmektedir. Esneklik alanındaki diğer çalışmalar ve metodolojik yaklaşımların incelenmesinin sonucu olarak esnekliğin konut mekan tasarımı ve kullanımı doğrultusunda ele alınması ve üretilen mekanların kalite üzerinden değerlendirilmesi tez çalışması için önemli bir hedefi oluşturmaktadır. Yaşanılan mekanların kalitesi ve kalitenin de birebir gündelik hayata yansıması, araştırma kapsamında ele alınan önemli bir yaklaşımdır. Kullanıcının dinamik yapısı ve konut mekanına yönelik çözümlemelerle birlikte esnekliği bir tasarım kalitesi olarak tanımlamak, kullanıcının yaşadığı mekanda söz sahibi olduğu çok yönlü bir ilişkiye olanak vermektedir. Çalışma ile esnek mekan tasarımı anlayışının potansiyellerinin görülmesinin ve esnekliğin yaşanılan konut alanlarına sağladığı alternatiflerin çözümlenmesinin günümüz konut tasarım ve üretim yaklaşımlarına önemli bir referans olacağı düşünülmektedir.