Kıraat tefsir ilişkisi açısından Mazharî tefsiri

Bu çalışma, tefsir alanında önemli konuma sahip olan İmam Mazharî'nin, hocaları, talebeleri, ilmi çevresi ve kıraatleri ele alışından bahsetmektedir. Mazharî önemli bir müfessir olmasının yanında farklı dallara olan ilgisiyle bilimsel muhteviyatı, ufku geniş ve samimi bir bilim adamıdır. İslam ilimlerinin neredeyse tamamına hâkim olan Mazhari kendisinin ortaya koyduğu bir metodla "Mazharî Tefsiri" adını verdiği tefsirini telif etmiştir. Mazharî, benimsediği yöntemiyle şer 'î ilimleri bir araya getirmiştir. Kapsamı oldukça geniş olan bu tefsirinde, bir ayetin tefsirine geçmeden önce onu dilbilimsel açıdan özellikle sarf, nahiv ve belağat yönünden incelemektedir. Ardından, ayetin açıklamasını Kur'ân ilimleri çerçevesinde ele almakta ve çeşitli dinî kaynaklarla destekleyerek tefsirini oluşturmaktadır. Mâzharî, ayetleri tefsir ederken Kur'ân'ın okuyuş biçimleri olarak tanımlanan kıraat ilmine çok önem vermiştir. Mazharî tefsirinde kıraatler arasında tercih yaparak kıraati tercihte önemli olan kriterleri ince ayrıntılarıyla değerlendirmiştir. Kıraat ve tefsir İlimlerinin birbirleriyle ayrılmaz ilişkisinden dolayı Mazharî'nin kıraat ilmine olan özel ilgisinden dolayı kıraat ilminin tanımı, kıraat farklılıklarının kaynağı ve söz konusu ilmin gelişim sürecinin konumuz açısından önemli ayrıntılarını da içeren bir başlık altında ele alınması yerinde olacaktır. Ayrıca kıraat ilmine dair kıraat ve rivayet ya da tarik ve vech gibi terimlerin anlamları, farklılıklarının açıklanması buradan hareketle sözkonusu farklılıkların hikmetlerinin ortaya çıkarılması önemlidir. Mâzharî, tefsirinde kıraat tercihi ve delillendirilmesi noktasında pek çok faktör öne sürmüştür. Herhangi bir ayetin kıraat ilmi açısından senedi, ravilerin kuvveti, rivayetin sıhhati söz konusu faktörlerden sadece bazılarıdır. Bundan hareketle araştırmada kıraatlere özgü bir bölüm oluşturulmuştur. Buna ek olarak kıraatler arasındaki farklılıklar fıkhî hükümleri de etkilemektedir. Bundan yola çıkılarak kıraat farklılıklarının fıkhî hükümlere etkisi de ayrı bir bölümde örnekler üzerinden değerlendirilmiştir. Araştırmanın üçüncü bölümü ise kıraat-i aşere dikkate alınarak Fatiha, Bakara ve Âl-i İmrân surelerinin tefsiri yapılmaktadır. Söz konusu bölümlerde, ayetin metni verilip Mazharî'nin kıraat ihtilaflarını istihdam etme şekli, yer verilen kıraatlerin anlama etkisini ele alış biçimi, bu çerçevede yer verilen lügavi ve dilbilimsel tahlilleri, bütün bunlardan hareketle de serdedilen tefsirin keyfiyeti mümkün olduğunca ortaya konulmak suretiyle çalışma şekillendirilmiştir.