Kullanıcı odaklı bina performans ölçeği geliştirilmesi

Sürdürülebilirlik kavramının üç temel dayanağının, ekonomik, çevresel ve sosyal boyutlar olduğu kabul edilmektedir. Bu kavramlardan birinin eksik olması veya gözetilmemesi durumunda; oluşturulmak istenen sistemin işleyişi tam olarak sağlanamamaktadır. Bu çalışma kapsamında sürdürülebilirlik kavramının sosyal boyutunun gereksinimlerinden olan ofis binalarındaki kullanıcı memnuniyeti kavramı araştırılmıştır. Memnuniyet (satisfaction) kavramı insan hayatında çok daha kapsamlı bir yere sahip olsa da bu çalışma kapsamında çevresel parametreler bağlamında inceleme yapılmıştır. Yapılan derinlemesine literatür araştırması, uzman görüşleri ve sektörde yer alan bina yöneticileri ile gerçekleştirilen pilot çalışmalar sonucu belirlenen çevresel parametreler; termal konfor, iç mekân hava kalitesi, akustik konfor, görsel konfor, bina tasarımı ve bina hizmetleridir. Konfor kavramı en yalın hali ile, çevresel parametrelerin bedensel karşılığı olarak ifade edilmektedir. Memnuniyet kavramı ise konforlu ve mutlu olma hali olarak tanımlanmaktadır. Yapılan araştırma sonucu mevcut çalışmalarda, literatürde yer alan çevresel parametrelerin tümünü kapsayan, ofis kullanıcıları için bir memnuniyet modelinin bulunmadığı tespit edilmiştir. Mevcut uygulamalarda sorgulanan parametrelerin rastgele seçildiği ve bunlara bağlı şikâyet sebeplerinin yeteri kadar sorgulanmadığı görülmüştür. Bunula birlikte sektörde kullanılan bina performans değerlendirme veya kullanım sonrası değerlendirme şemalarında amaç genellikle binanın kaynak verimliliğini, binanın yenileme öncesi durumu ile veya referans binaların performansı ile kıyaslamaktır. Son yıllardaki yapılan çalışmalarda, ofis binaları söz konusu olduğunda, çalışan sağlığını ve üretkenliğini de etkileyen kullanıcı memnuniyeti kavramının, enerji verimliliğinin yanı sıra ön plana çıktığı görülmektedir. Bina performansı ile ilgili çalışmalar geleneksel olarak yeni binaların tasarımı ve yapımı aşamalarına yoğunlaşmıştır. Ancak yapılı çevrenin toplam performansının artırılmasında yeni binalara kıyasla mevcut binaların oynadığı rolün büyüklüğü ve binalarda hedeflenen performans ile gerçekleşen performans arasındaki önemli sapmalar araştırmacıları ve kanun koyucuları kullanım aşamasındaki binaların performansının artırılması için çözüm arayışına itmiştir. Kullanım, işletme ve yenileme süreçlerinde rol alan mal sahibi, bina yöneticisi, enerji yönetim danışmanı ve yeşil bina danışmanı gibi aktörlerin binalarla ilgili etkin kararlar alabilmeleri için bina performansı ile ilgili doğru ve detaylı bilgiye ihtiyaçları vardır. Bina performans değerlendirmesinde, binanın kaynak harcamaları, binada sensör ağları vb. yöntemlerle yapılan sıcaklık, nem gibi fiziksel ölçümler ve kullanıcı geri bildirimleri veri olarak kullanılmaktadır. Ancak bina işletmesi ve yenilemesi süreçlerinde bilgi ihtiyacını inceleyen araştırmacılar, birbirinden farklı formattaki bu verilerin karar vericilere hızlı ve etkin karar almalarını destekleyecek şekilde sunulamadığını tespit etmiştir. Binalardan fiziksel testler ve cihazlarla elde edilen verinin yönetilmesi konusu görece gelişmiş olmakla birlikte, bina kullanıcılarından elde edilebilecek geri bildirimi, kullanıcının şikâyet sebebi, şikayetle ilgili bina elemanı gibi önemli veriler karar vericilere ulaşmamaktadır. Varsayılan modelde çevresel parametreler ve kullanıcı memnuniyeti arasındaki nedensel (regresif) ilişkilerin yönünün ve boyutunun ortaya koyulabilmesi adına yapısal eşitlik modeli seçilmiştir. Kullanıcı memnuniyetini temsil eden termal konfor, iç mekân hava kalitesi, akustik konfor, görsel konfor, bina tasarımı ve bina hizmetleri değişkenleri doğrudan ölçülemedikleri için, bir ölçüm birimine (gösterge değişkenlere) ihtiyaç duymaktadırlar. Yapısal eşitlik modeli, doğrudan ölçülemeyen (gözlenemeyen) ve ölçülebilen (gözlenen) değişkenlerin nedensel ilişkilerini aynı model içerisinde test edebildiği için varsayılan modelin doğrulanması için en uygun yöntem olarak seçilmiştir. Teorik olarak varsayılan, literatürde bahsedilen çevresel parametrelerin tamamını kapsayan, kullanıcı memnuniyet modelinin doğrulanabilmesi için; derinlemesine literatür taraması, uzman görüşleri ve bina yöneticileri ile yapılan pilot çalışma sonucu oluşturulan anket; İstanbul'da ikamet eden, beyaz yakalı ve büyük bir kısmı 100 ve üzeri beyaz yakalı çalışana sahip firmalarda çalışan 308 ofis kullanıcısına uygulanmıştır. Ankette, kullanıcı memnuniyeti göstergeleri kullanılarak, katılımcıların ofis binalarındaki çevresel parametrelere bağlı önem, memnuniyet düzeyleri ve ilgili göstergeye bağlı olarak şikâyet sebepleri sorgulanmıştır. Alan çalışması kısmında öncelikle tanımlayıcı istatistiklere ait verilere yer verilmiştir. Bunu takiben yapısal eşitlik modelinden elde edilen bulgular verilmiş ve tartışılmıştır. Anket 1-5 likert ölçeğinde yapıldığı için elde edilen verinin kesikli olması ve normal olmaması sebebi ile, tahmin yöntemi olarak robust maksimum olabilirlik prosedürü seçilmiştir. Robust maksimum olabilirlik metodu EQS v6.3 ile test edilmiştir. Elde edilen verinin yapı geçerliliği içeriksel geçerlilik, güvenilirlik, uyum geçerliliği ve ayırıcı geçerlilik prosedürü ile sınanmıştır. Güvenlirlik cronbach's alpha katsayısı kullanılarak doğrulanmıştır. Uyum geçerliliği standardize faktör yüklerinin istatistiksel olarak anlamlı bulunması, ölçüm modeline ait uyum indislerinin makul sınırlarda olması ve çıkarılan ortalama varyans değerlerinin 0.5'ten büyük elde edilmesi ile sağlanmıştır. Ayırıcı geçerlilik, korelasyon matrisindeki değerlerin kabul edilebilir sınırlarda bulunması ile geçerlenmiştir. Çevresel parametreler odağındaki kullanıcı memnuniyetinin yukarıda bahsedilen altı faktör tarafından istatistiksel açıdan anlamlı olarak temsil edildiği bulunmuştur. Bu örneklem kümesi için, kullanıcı memnuniyetini hangi ağırlıkta etkilediği bulunan gösterge değişkenlerin olası bir yenileme çalışmasından önce bilinmesi; binanın yaşam döngüsü içerisinde önemli roller üstlenen işverenler, bina yöneticileri, tasarımcılar, yeşil bina danışmanlarının alacakları kararları etkiler nitelikte olmaktadır. Bununla beraber işletme süreci boyunca, memnuniyet düzeyinin olası şikâyet sebepleri ile ilişkilendirilip sunulması, memnuniyetsizliğin kaynağının tespit edilip ortadan kaldırılması için ilgili önemli kolaylıklar sağlamaktadır. Ofis kullanıcılarının memnuniyetinin artması sosyal sürdürülebilirliğin devamlılığının sağlanması için gereklidir. Kullanıcı memnuniyetinin artması uzun vadede kullanıcıların sağlığının artması ve hayat standardının korunması için önem taşımaktadır. Kişilerin bireysel olarak memnuniyetinin sağlanması, sağlığının korunması, mutluluğunun temin edilmesi makro ölçekte faydalar sağlamaktadır. Öyle ki kullanıcı memnuniyetindeki artış hem bireysel hem de organizasyonel verimliliğin artışında da önemi rol oynamaktadır.