Kültürel miras alanlarının toplumsal bellek bağlamında yeniden işlevlendirilmesi: Haydarpaşa örneği

Dinamik yapıya sahip olan kentler zaman içinde değişen fiziksel, ekonomik ve sosyal ihtiyaçlardan dolayı sürekli değişmekte ve dönüşmektedir. Özellikle son yıllarda kentlerdeki endüstrileşmenin getirdiği değişen üretim biçimi, hızlı nüfus artışı, barınma ihtiyacı, kentsel altyapı yetersizliği ve sosyo-ekonomik yapının değişmesi ile mevcut kentsel alanların günümüz ihtiyaçlarını karşılayamaması sonucu kentsel dönüşüme ihtiyaç duyulmaya başlanmıştır. Bu değişimler sonucunda endüstriyel alanlar projelerin odağı haline gelmiştir. "Kültürel miras" kavramı endüstri devrimi sonrasında yaşanan kentsel dönüşümlerin kent kimliğini yok edilmeye başlanması ile önemsenmeye başlanmıştır. Daha sonra Avrupa "endüstriyel kültür mirası" kavramının çıkmasına öncülük etmiş, sanayi yapılarının/alanlarının kültürel kimlik açısından taşıdığı öneme dikkat çekmiştir. Böylece bu alanlarda koruma çalışmalarına başlanmıştır. Endüstriyel alanlara yönelik Wehdorn'un üç tip koruma yaklaşımı üzerinde durulmaktadır: özgün işlevin devamı, üretimin durdurularak korunması ve yeniden işlevlendirme. Tren istasyonları ve hatları kentlerin gelişimlerinde önemli bir yere sahip olan, yapıldığı dönemin teknolojisini ve toplumsal yaşam biçimlerini yansıtan önemli endüstriyel miras alanlarındandır. Tarihsel değer taşıyan, kent kimliğinde ve toplumsal bellekte önemli bir yere sahip olan bu alanların korunarak gelecek nesillere aktarılması önem arz etmektedir. Bu kapsamda tren istasyon ve hatlarına yönelik "Yeniden İşlevlendirme" yaklaşımı ve bu yaklaşımın kentsel kimlik ve toplumsal bellek üzerinde etkisi çalışmanın ana çerçevesini oluşturmaktadır. Çalışma kapsamında "Tren istasyonlarının ve tren hatlarının kolektif bellek açısından ne anlam taşıdıkları, kente nasıl entegre edilebildiği" soruları Haydarpaşa Garı için önemli bir çerçeve oluşturacak şekilde Dünya'dan ve Türkiye'den farklı proje tipleri ile koruma kriterleri referans alınarak açıklanmıştır. Dünya'dan Amerika'dan The High Line Park, Lowline, Barselona'dan Ramla de Sants, Paris'ten Promenade Plantee, Orsay Müzesi ve İtalya'dan Leopolda Tren İstasyonu; Türkiye'den ise Edirne Karaağaç ve İzmit Tren İstasyonları gibi yeniden işlevlendirmeye yönelik proje örnekleri verilmiştir. Dünyada ve Türkiye'deki proje yaklaşımları birbirinden oldukça farklıdır. Dünya'da tarihi tren hatlarına yönelik yeniden işlevlendirme projeleri de ön planda iken Türkiye'de daha çok yapı ölçeğinde uygulamaların ön plana çıktığı görülmektedir. İstanbul'da yaşayan veya yaşamayan herkesin anılarında önemli bir yere sahip olan Haydarpaşa Gar'ı yıllar içinde mimarisi ile İstanbul'un simgesi; tarihi ve işlevi ile toplumsal belleğin önemli bir parçası haline gelmiştir. Günümüzde ulaşım işlevi durdurulmuş olan Haydarpaşa Garı mevcut durumda turistik amaçlı, restoran ve zaman zaman kamusal etkinliklerin yapıldığı yer olarak kullanılmaktadır. 2018 yıl sonunda Marmaray Projesi bittiğinde Gar'ın Marmaray'a entegre edilmesi ve ulaşım işlevine devam etmesi planlanmaktadır. Çalışma kapsamında farklı kullanıcı gruplarına yönelik yapılan anket çalışması ile Haydarpaşa Garı'nın kolektif bellekte ne anlam ifade ettiğini ve alan ile ilgili yeniden işlevlendirme söz konusu olursa kullanıcıların alanı nasıl kullanmak istediklerini anlamaya yönelik sorular sorulmuştur. Anket çalışmasının sonucunda kültürel bir miras olan Haydarpaşa'nın İstanbul'da yaşayan ve yaşamayan kullanıcıların anılarında önemli bir yere sahip olduğu, kentin imgelerinden biri olarak görüldüğü, tarihi öneminin farkında olunduğu görülmektedir. Haydarpaşa Garı'nın Wehdorn'un koruma yaklaşımlarından biri olan mevcut mimarisinin korunarak yeniden işlevlendirilmesi söz konusu olduğunda kullanıcıların %40'ının yapıyı kent müzesi, %23'ünün Marmaray'a entegre istasyon olarak görmek istedikleri sonucuna varılmıştır. Korumanın işlev ile birlikte ele alındığı yeniden işlevlendirme projelerinde halkın kullanımına yönelik mekan veya yapıların halkın görüşlerinin alınarak karar alınması kent belleğinin canlı tutularak korunmasını sağlayacaktır. Günümüzde tren istasyonları ve garları özgün işlevlerine devam ederek veya yeniden işlevlendirilerek kente fiziksel olarak, kentlinin hayatına ise sosyal olarak dahil edilmektedir. Yerel kimliği yansıtan istasyonlar kent kimliğinin ayrılmaz bir parçası olan önemli tarihsel değerlerdendir. İşlev değişikliğine uğrayan tren hat ve yapıları kent imajını ve kent kimliğini önemli ölçüde etkilemektedir. Haydarpaşa Garı'nın yeniden işlevlendirilmesi toplumun farklı kesimleri tarafından gerekli görülmektedir. Buranın kültürel miras olduğu unutulmadan, bu izlerin korunarak günümüze aktarılması ve Gar'ın yeniden işlevlendirilmesi burası için en sürdürülebilir çözümlerden biridir. Çünkü işlev kaybı istasyonun tarihi değer olarak gün geçtikçe değerinin azalmasına neden olacaktır.