Mardin kentsel sit alanında sokak sağlıklaştırma projeleri üzerine bir değerlendirme: şeyh çabuk cami ve ulu cami aksı

Mardin kenti Anadolu'nun güneydoğusunda konumlanan gerek kültürel yapısı gerekse tarihi kent dokusu özellikleriyle dikkat çeken kadim kentlerden biridir. Tarihte gerek birçok medeniyetin doğuşuna sahne olan 'Bereketli Hilal' olarak bilinen Mezopotamya sınırları içerisinde bulunması gerekse Süryanilerin önemli ibadet merkezi olan 'Tur Abdin' bölgesi içerisinde yer alması onun hem tarihi hem de kültürel zenginliğini gözler önüne serer. Tarih Öncesi çağlardan günümüze farklı birçok kültürel ve etnik grubun bir arada yaşadığı kentte çok katmanlı ve çokkültürlü yapı oldukça dikkat çekicidir. Günümüzde başta Türkler olmak üzere, Kürt, Arap ve Süryanilerin yaşadığı tarihi kent merkezi; farklı dil, din ve mezheplerin yüzyıllar boyunca bir arada yaşadığı kozmopolit bir kent olma özelliği taşıdığını göstermektedir. Barındırdığı dil, din, inanç ve yaşayış çeşitliliğinin oluşturduğu çokkültürlü yapı kentin tarihi dokusunun şekillenmesinde önemli rol oynamıştır. Çokkültürlü yapısının yanı sıra çevrenin topografik özellikleri de tarihi kentin kimliğinin oluşmasında önemli etkiye sahiptir. Doğal bir dokuya sahip olan tarihi kent bir yamaç yerleşimidir ve bu özelliğinden dolayı uzun dönemler boyunca doğrusal bir gelişim göstermiştir. Topografyaya uyum sağlamış mimari yapıları ve sokak dokusu ile tarihi kent merkezinin kendine özgü bir görünüme sahip olduğu açıktır. Eğim ile birlikte şekillenmiş olan tarihi kent merkezi, merdiven gibi dizilmiş mimari yapıları takip eden dar sokaklar ve kentin tacını andıran kalesi ile bir açık hava müzesi niteliği taşımaktadır. Kent kimliğinin bir parçası olan tarihi dokular; camiler, kiliseler, medreseler, hamamlar, konaklar, evler, abbaralar ve bunları birbirine bağlayan sokaklar ile bir bütün içerisindedir. Kent, söz konusu tarihi ve kültürel dokusu özellikleri dolayısıyla UNESCO Dünya Kültür Mirası aday listesinde gösterilmektedir. Mardin tarihi kent merkezinin sokak dokusunu konu alan bu çalışmada, koruma çalışmalarından biri olan sokak sağlıklaştırma projeleri açısından değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Mardin Kentsel Sit Alanı'da yapılan sokak çalışmalarının mekâna etkisini inceleyen yazın ve raporlar ele alınarak bir değerlendirme yapılmıştır. Projesinin öncesinde ve sonrasında kullanılan haritalar ve görseller ile karşılaştırma yapılarak sokak dokusunun estetik görünümdeki değişimler değerlendirilmiştir. Mardin Kentsel Sit Alanı'ndan sorumlu kurumlarda görev alan ve sokak sağlıklaştırma projesinde yer alan yürütücü uzmanlar ile görüşmeler yapılıp bazı sorular yönetilmiştir. Bu bağlamda, Mardin Kentsel Sit Alanı'nda sağlıklaştırma çalışmaları genel hatları ile incelenmiş olup, Şeyh Çabuk Cami - Ulu Cami Aksı üzerinden detaylı bir değerlendirme yapılmıştır. Söz konusu aks üzerinde gerçekleştirilmiş olan sağlıklaştırma projesi temel alınarak, projenin Kentsel Sit Alanına katkısı, olumlu/olumsuz etkileri değerlendirme, sonuç ve öneriler bölümünde irdelenmiştir. Şeyh Çabuk Cami - Ulu Cami Aksı sağlıklaştırma projesi sonucu sokağın estetik görünümünde olumlu değişimler gözlemlenirken aynı zamanda sokağın işlevselliğine ve canlılığına katkı sağlamıştır.