Mimar Sinan Dönemi cami mimarisinde yazı ve kozmolojik içerik

İnsanoğlu geçmişten beri düşüncesini ifade etmek için çeşitli araçlar kullandı. Bunlar dil, resim, yazı vb. gibi göstergeler içeren araçlardı; bu göstergeler aracılığıyla hem iletişim sağlanmakta, hem de içinde yaşanılan dünya anlamlandırılmaktaydı. Geçmişten beri filozofların da üzerinde durduğu bu konu, 20. yüzyılda bir bilim olarak ortaya çıkarak göstergebilim olarak adlandırılmıştır. Özellikle bu tarihten sonra bu alanda birçok felsefeci konuya eğilerek, çeşitli öğretiler ortaya koymuşlar ve göstergebilimin gelişmesine katkıda bulunmuşlardır. Yapısı gereği birçok bilimle ilişki kurabilen ve farklı kaynaklardan beslenebilen göstergebilim, disiplinler arası bir rol kazanmıştır. Bizim çalışmamız kapsamında da göstergebilim temel alınarak, bilimsel bazı terimler açıklanacak, kuramcılardan ve yaptıklarından tarihsel bir süreç içerisinde bahsedilecektir. Buradan yola çıkılarak mimarlıkta gösterge, mimarlık ve yazı ilişkisi açıklanmaya çalışılacak; Mimar Sinan camilerinde dönemin tasavvur anlayışının yazıyla nasıl ifade bulduğuna bakılacaktır. Günümüzde mimarlık yapılarının da birer iletişim biçimi olarak kabul edildiğini görmekteyiz. Dil, yazı ve diğer iletişim simgeleri kadar yapılar da birer simge olma özelliği taşımaktadırlar. Mekân adeta bir dil gibi, kendini oluşturan tüm öğelerle bir dizge haline gelir. Yalnız mekân sadece yapısal bir takım araçları ve kendi maddesel gerçekliklerini ifade etmez. Mekân, içinde bulunduğu toplumsal yapıyı, dini inanışı, kültürü, ekonomiyi, iktidarı, teknolojiyi, bir takım soyut kavramları ve diğer şeyleri de içinde barındırır ve temsil eder. Bu da devrin kozmoloji anlayışının yapıya aktarılması ve simgelerle ifade edilmesi demektir. Mimarlıkta, simgesel içerikli binalar deyince ilk akla gelen ise dini bir yapı olan ibadet mekânları olmaktadır. Dini yapılar, ait oldukları toplumun inanışlarına, toplumun ortak değerlerine ve ait olduğu zamana göre taşıdığı sembollerde farklılaşabilirler. Bu simgeselliği de yazıyla ve çeşitli tasarımsal elemanlarla göstermektedirler. Özellikle İslam mimarisinde resim ve çeşitli figüratif elemanların dini açıdan yasak olması sebebiyle İslam dini ibadet yapılarında yazı ve soyut bir takım süslemeler ön plana çıkmıştır. Yazının ön plana çıkma sebebi ise Kur'an-ı Kerim ve Hz. Muhammed'in sözleri olan hadis-i şeriflerdir. İbadet mekânında bulunan yazıyı okuyan kişi, doğrudan Allah'ın ve Hz. Muhammed'in muhatabı olur. Böylece insanların üzerinde yazıyla oluşturulan ilahi bir etki bırakılır. Çalışmamızda cami mimarisinde kozmolojik boyutu, kavram-simge ilişkisiyle ele alıp, cami iç ve dış mekânında yer alan İslam yazı sanatından faydalanarak, kavram-simge irdelemesi yapacağız. Yazılardaki kozmoloji tasavvurunun anlam boyutunu (kavramı), bu boyutun anlam kattığı caminin yapısal elemanlarının ise simgeyi meydana getirdiğini görmekteyiz. Göstergeyi oluşturmak için gerekli olan kavram-simge, yani gösteren-gösterilen ilişkisini, camideki yazılar ve yapı elemanlarıyla oluşturacağız. Mimar Sinan dönemi cami yapılarının bu zamana kadar hep tasarımsal ve yapısal olarak incelendiğini görmekteyiz. Dönemin dünya tasavvurunu ifade eden ve camilerde bunun karşılığını arayan bir çalışma ise henüz yapılmamıştır. Çalışmamızda amacımız, caminin biçim öğelerini ve yazı içeriklerini ayrı ayrı ve birlikte ele alarak, aralarındaki ilişkilerin neler olduğunu gözler önüne sermek ve mimarinin nasıl bir kozmolojik simgesellik barındırdığını incelemek olacaktır. Anahtar Sözcükler: Göstergebilim, kozmoloji, yazı, cami, ibadet.