Mimari tasarım eğitiminde stüdyo kültürü araştırması: Öğrenen-merkezli ortamın yansımaları

Bu tez, mimari tasarım eğitiminde "stüdyo kültürü" kavramına, kurumların resmî dokümanları ve stüdyodaki karşılıklı aktörler olan eğitimciler ve öğrencilerin deneyimleri üzerinden yapılan araştırmalar ışığında bakmaktadır. Bu bağlamda "stüdyo kültürü" üzerine genel bir kuramsal okumanın ardından, deneysel pratik olarak İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Bölümü içindeki stüdyo deneyimleri ile detaylanan, tanımlayıcı ve karşılaştırmalı bir ilişkisel anlatı sunmaktadır. Ön çalışmalar ve deneysel alan çalışmalarından elde edilen "mimarlık eğitimindeki stüdyo kültürü bileşenleri, yönlendiricileri ve öğrenme deneyimleri" gibi bileşenlere bağlı bulgular üzerinden yapılan değerlendirmelerle, ulusal mimarlık eğitimi platformu tartışmalarına katkısı olacak problemlerin işaret edilmesi amaçlanmaktadır. "Stüdyo kültürü" tanımı, yükseköğretimde, akreditasyon stratejileri üzerinden resmîleştirilen ve yaygınlaştırılan, bir nevi manifesto olarak dokümanlarda karşımıza çıkmaktadır. Fakat stüdyo eğitiminin öğrenen bireye ve birlikte öğrenmeye açık pedagojik tabanı dolayısıyla, özellikli bir olgu olarak açıklanması gereğinin altı çizilmelidir. Bu konuda yapılacak bir araştırmada, akademinin özünde olan entelektüel merak ve karşılıklı öğrenme zemini üzerinden gelişen kültürel yapının belgelenmesinde, nitel araçların kullanılmasıyla keşiflerin zenginleşeceği öngörülmektedir. Kâğıt üzerindeki tanımlamalar yanında, ne öğrendiğimizin ve nasıl öğrendiğimizin araştırılmasının önem kazandığı düşüncesiyle, tasarım eğitiminde ölçülebilenler yerine, ölçülemeyen ya da ölçülmesi zor olan konuların açılması kritik önem taşımaktadır. Bu doğrultuda tez çalışması kapsamında, mimarlık eğitiminde stüdyo kültürünün yönlendirdiği deneyimler ve bağıntılı değişkenleriyle ilişkilerinin incelenmesi konusu, temel araştırma çerçevesini oluşturmaktadır. Bu bağlamda, eğitim bilimlerinde öğrenen-merkezli pedagojik model tabanlı çalışmalardaki öğrenme hedefleri ve eğitimcilerin belirlediği organizasyonlar ile öğrenenlerdeki konstrüktif öğrenme tabanlı bireysel gelişim ilişkilerinin verileri çalışmanın yöntemi için yol gösterici olmuştur. Çalışmanın başlangıcında, öncelikle literatür incelemesi üzerinden mimarlık eğitimi ve pratiğinin, 20. ve 21. yüzyıllarda evrensel ölçekteki sosyo-kültürel değişimler doğrultusunda karşılaştığı yenilikler ve kırılma noktalarına bakılmaktadır. Eğitimde öğrenen-merkezli pedagojik modellerin dinamikleri ile stüdyo tabanlı eğitimin ilişkisi araştırılmaktadır. Mimari tasarım eğitimi paradigmalarının, tasarım stüdyosu ortamını etkileyen kültürel ağların doğrudan etki alanında olduğu hipotezi ortaya konmaktadır. Devamında genel anlamda 'kültür' kavramına yüklenen anlamların kronolojik okumasında görülen değişimlerle, tasarım stüdyosunu etkileyen kültürel ağlar birlikte yorumlanarak ele alınmaktadır. Devamında, yükseköğretim ve meslek pratiği ile ilgili konularla da ilişkili olarak, 'stüdyo kültürü' kavramının resmî olarak ortaya çıkışındaki zemine odaklanan çalışma, mimarlık alanıyla ilgili kurumların açıklamalarını konu alan literatür üzerinden ilerlemektedir. Bu bağlamda, formel ve örtük müfredat, yeterlilikler, akreditasyon, öğrenme kültürü konularının, stüdyo kültürü politikası ve içeriğine ışık tutucu yönleri konu edilmektedir. Devamında, stüdyo kültürü kavramı, referans kurumların belgeleri üzerinden ve referans yönetici-eğitimcilerle görüşmeler üzerinden değerlendirmelerle detaylandırılarak ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu analizler sonucunda ortaya çıkan verilerin değerlendirilmesi sonucunda; ulusal ve uluslararası platformda 21. yüzyıl mimarlık eğitimi stüdyosunda, öğrenme ortamının beş temel yönlendirici ilkesi olarak, (1) eleştirel düşünce, (2) iletişim ve etkileşim, (3) çeşitlilik, (4) iş birliği içinde bireysellik, (5) sosyal sorumluluk kavramları, temel konu başlıkları olarak belirlenmiştir. Belge taraması analizinin verileri, sözlü belge kodlama aracı MAXQDA aracılığıyla nicel frekans karşılıkları ile de gösterilmiştir. Alan çalışması kapsamında, öğrenme kültürü ve yeterlilikler ilişkisinde düzenlenmiş olan sorular aracılığıyla, İTÜ Mimarlık Bölümü öğrencileri ve proje stüdyosu yürütücüleri ile yarı-yapılandırılmış derinlemesine röportajlar gerçekleştirilmiştir. İTÜ Mimarlık Bölümü, Türkiye'de mimarlık eğitimi kurumları içindeki köklü eğitim kurumlarından biri ve ilk uluslararası mimarlık akreditasyonu alan kurum olması nedeniyle bu görüşmeler için referans kurum olarak seçilmiştir. Stüdyo kültürü temel ilkeleri olarak önerilen kavramsal çıktı alanları esas alınarak, bu iki röportaj setinden elde edilen verilerin netleştirilmesi, birebir aktarımların ve yorumlamalı analizlerin yapılabilmesini kolaylaştırması amacıyla, röportaj transkriptleri, MAXQDA programı ortamında kodlanmıştır. Ayrıca kodlama aracılığıyla elde edilen kavramların birbirleriyle yakınlık derecelerini gösteren matris tablosu ve ağ haritası yardımıyla da alan çalışmasının değerlendirmesi yapılmaya çalışılmıştır. Sonuç olarak, belge taraması ve elit-görüşmeler sonucu yönetici seviyesinde eğitimciler ve kurumlar tarafının, eğitimci ve öğrenci görüşmeleri sonucu da stüdyodaki aktif öğrenenler tarafının, stüdyo kültürünü nasıl anladığı ve bu kavramdan ne bekledikleri üzerine kapsamlı bulgular elde edilmiştir. Değerlendirmeler, öğrenme deneyimlerinin daha yaratıcı ve derin olması adına örtük müfredatın kritikliği üzerine ampirik kanıtlar sunmuştur.