Mimarlık eğitiminde işitsel mekansal farkındalık oluşturmaya yönelik bir öneri

Günümüzde, istenen ve istenmeyen seslerin neler olduğu sorusu tartışılmakta, insanın sese olan duyarlılığı pek çok açıdan ele alınmaktadır. Sesin hacimde yansıması, yutulması ve geçmesi sırasındaki yolculuğu mekan ile zamanı ilişkilendirirken, bireyin sesi algıladığı bölümü mekanın mimarisi ve dolayısı ile atmosferi hakkında fikir verir. Mimarlık eğitiminde mevcut akustik derslerinin içerikleri; sesin fiziksel özelliklerinin öğretilmesi, salon tasarımı, ses yalıtımı ve gürültü kontrolü konularını içermektedir. Ancak mimarinin sebep olduğu işitsel koşullar yeterince anlaşılamayıp, günlük yaşamda yapılara ve çevreye yansımamaktadır. Sesin gürültü olarak karşımıza çıkan negatif etkisi çoğu zaman öne sürülmektedir. Bu çerçevede bakıldığında sesin negatif etkilerinin yanı sıra pozitif etkilerini de düşünerek tasarım yapmayı öngörme fikri öne sürülmüştür. Geleceğin yapma çevre tasarımcıları olarak görülen mimar adayı, mimarlık öğrencilerinin sesin fiziksel ve işitsel özellikleri hakkında fikir sahibi olması gerektiği düşünülmüştür. Tasarıma başlarken ve/veya tasarım sürecinde mekanın işitsel konfor gereksinimleri önem kazanmaktadır. Öğrencilerden tasarladıkları mekanın kullanıcılarının işitsel konfor ihtiyaçlarını belirleyebilme, mekanın bulunduğu koşullarda form, hacim, boyut oranları ve malzeme seçimini yapabilme yetkinlikleri üzerine düşünmeleri beklenmektedir. Mimarlık eğitiminin çoğunlukla görsel algıya dayandırılması ve işitselliğe az yer vermesi öğrencilerin bu konuları geri plana atmasına sebep olmaktadır. Günümüz mimarlık eğitiminde, mimari tasarım stüdyolarında yürütülen projelerde ve mimarlık yarışmalarındaki tasarım yaklaşımlarında sesin doğasını ve mimari ile bütünleşmesini, sesin kullanıcı tarafından deneyimlenmesini ve bu girdilerin tasarıma yansımasını okumanın pek mümkün olmaması, özellikle performans merkezleri dışındaki mekanların işitsel ortamının sorgulanmaması bir diğer önemli sorun olarak görülmüştür. Akustik uzman olmadan mekanların işitsel ortamı hakkında fikir sahibi olunamayacağı düşüncesi ve gelecekteki mimar adayı öğrencilerin bu sorumluluğun farkında olmaması tespit edilmiştir. Ayrıca akustik biliminin gerektirdiği fizik ve ileri matematik bilgisinin, öğrencileri mimari akustik öğrenirken zorlaması ve öğrencilerin bu gerekçelerle konuyu geri plana itmeleri belirlenmiştir. Tüm bu gerekçelerle mimarlık eğitiminde işitsel mekanın sorunlarına ve çözümüne yönelik öğrencilerde farkındalık yaratacak bir yaklaşım ihtiyacı doğmuştur. İşitsel mekanın deneyimlenmesi üzerine tarihsel süreçte literatürde incelenen yazar ve mimarların eserlerinden örnekler verilmiştir. Bununla birlikte ses çalışmalarından bahsedilmiştir. İşitsel mekan tasarım ihtiyaçlarına yanıt verdiği düşünülen yeni mimarlık kavramları açıklanmıştır. Ses çalışmalarında kullanılan yöntemler ses yürüyüşü, görmeden yürüyüş, standartlar ve cihazlar ile anketlerde kullanılan istatistik analizler açıklanmıştır. Tez çalışmasında yeni bir kavram olarak işitsel mimarlık ile iç mekanların işitsel peyzajı incelenmiştir. İşitsel mimarlık ve mimari akustik ile akustik mühendislik arasındaki temel ayırımlar yapılmaya çalışılmıştır. İşitsel mimarlık kapsamında, sesin mekandaki sosyal, sembolik, navigasyonel, estetik ve müziksel etkisi üzerinde durulmuştur. Ek olarak, işitsel peyzaj çalışmaları incelenmiştir. Ancak asıl istenen öğrencilere kapalı mekanları işitsel olarak deneyimlemeyi anlatabilmek olduğu için iç mekanların işitsel peyzajı incelenmiştir. İç mekanların işitsel peyzajında üç temel ölçüt görülmektedir. Öznel ölçütleri, işitsel algı, gürültü rahatsızlığı, akustik hoşnutluk oluştururken, yapısal ölçütleri işlev, kullanıcı ve aktiviteler ile mimari özellikler, nesnel ölçütleri ses çevresi, gürültü bileşimi ve bireysel sesler oluşturmaktadır. Bununla birlikte literarür araştırması süresince kapalı mekanların işitsel peyzajı ile ilgili pek fazla örneğe rastlanmamıştır. Yöntem olarak 9 öğrenci ile, mimariyi işitsel olarak deneyimlemeyi hedefleyen pilot atölye çalışması yapılmış, ardından 45 öğrenci ile seçme derste çalışmalar yapılmıştır. Öğrencilerin tasarladıkları mekanın işitsel atmosferini nasıl hayal ettiklerini ortaya koymaları hedeflenmiştir. Alan gezileri ve anketler ile mimarlık eğitimine katkısı olması yönünden literatür çalışmalarını destekler nitelikte değerlendirmeler yapılmasını sağlamıştır. Bu aşamaların ardından öğrencilerle bir işitsel mimarlık ve bir akustik mimarlık projesi yapılmıştır. İşitsel mimarlık projesinde öğrenciler tasarım sürecinde işitsel ortamı hayal etmişlerdir. Projeyi 3 boyutlu animasyonlarla seslerle entegre ederek sunum hazırlamışlar, anketler ile birbirlerinin projesini değerlendirmişlerdir. Akustik projede ise seçtikleri işleve uygun proje için tasarım kararları alarak, uygun malzemeleri belirlemişlerdir. Modelleme programlarında projenin 3 boyutunu hazırlayarak ve akustik simülasyon programında işitselleştirme (auralization) yapmışlardır. Sonuç olarak işitsel mimarlık ve akustik mimarlık projesi ile öğrenci önce işitsel ortamı hayal etmiş ardından işitselleştirme ile dinleme şansı bulmuştur. Klasik mimari akustik öğretimine ek olarak öğretimi destekleyecek teknolojik araçlar ve yazılım programları kullanılmıştır. Öğrencilere farklı mekanların ses kayıtları dinletilerek 12 farklı mekanın iç mekan işitsel peyzajı araştırılmıştır. Çalışma süresince amaçlanan kazanımlara ne derece ulaşıldığını, öğrencilerin gerçekleştirilen ders önerisi ile ne kadar gelişip gelişmediğini anlamak ve gelecek çalışmalara alınan geribildirimlerle ışık tutmak adına, öğrencilere ders sonu ölçme değerlendirme soruları sorulmuştur. Öğrencilerin geri bildirimleri sonuç olarak mimarlık eğitiminde işitsel mekansal farkındalığı oluşturmaya yönelik çalışmaların olumlu olduğunu göstermiştir. Akustik formüller ve hesaplamaların yanı sıra mimarlık öğrencilerinin akustik konusunda uzmanlaşmasına gerek kalmadan, tezde irdelenen işitsel mimarlık parametreleri ve iç mekan işitsel peyzaj ölçütleri ile tasarım yapma çabası bu çalışma için sonuç almıştır. Bu değişkenlerin irdelenmesi ve mekan tasarımına katılması için yeni çalışmalar yapılmalıdır. Eğitim sürecinde bu farkındalığı kazanan öğrenciler, bir problem çözme işi olan mimarlık ve tasarım sürecine yeni bir problem ekleyerek gündelik yaşamda kullandığımız tüm mekanların işitsel atmosferi hakkında fikir sahibi olabilirler.