Modern yapı stoğunun yeniden değerlendirilmesi: İstanbul, Tozkoparan

20. yüzyılın ikinci yarısında yoğunlaşmış, kitlesel konut üretimi ve özellikle kentlerin genişlemesine aracılık etmiş bu konut üretim biçiminin modern mimarlıkla olan ilişkisi bu çalışmanın temelini oluşturmaktadır. Sıklıkla ve sertçe eleştirilen bu kentleşme biçimi ve ortaya çıkarmış olduğu fiziksel çevreler, hem mimarlık ve planlama disiplinleri içinde, hem de bunların dışında tartışılmakta; dünyanın birçok yerinde kentsel dönüşüm söylemi içinde, iyileştirilmesi, yeniden canlandırılması ya da yıkılıp yeniden yapılması için projeler üretilmektedir. Çalışmada, bu tartışmalar ile İstanbul, Türkiye coğrafi, sosyal ve ekonomik bağlamı arasında paralellikler kurmaya imkan tanıyabilecek bir örnek olarak Tozkoparan Mahallesi ele alınmıştır. Mahalle, 1960'lı yılların gecekondu önleme projelerinden biridir, savaş-sonrası modernist mimarlık ve planlama örnekleri ile birçok benzerlik taşımaktadır. 20. yüzyılın ortalarından bugüne yaşanan toplumsal ve mekansal dönüşümü anlamak ve aktarmak için önemli bir kaynak oluşturmaktadır. Araştırma, özgün projeye eklenmiş olan kullanım katmanlarının incelenerek mahallenin fiziksel dönüşümünün belgelenmesi ve bu verilerin dönüşen kent bağlamı, gündelik hayat ve kuramsal tartışma ile paralel olarak incelenmesinden oluşmaktadır. Proje bir açıdan değişen kullanıcı ihtiyaçlarına cevap verecek biçimde esnek olabilmiş; öte yandan enformel gelişimi ve bu gelişimin kesintiye uğrayışıyla birlikte bir tür yıkıntı haline gelmiştir. Bu nedenle yine modernizme özgü bir nostaljiyi içinde barındırmaktadır. Çalışma kapsamında yapılan literatür incelemelerine göre, erken idealler, kavramsal tartışmalar, uygulamalar, modern mimarlığın temsiliyeti gibi konular -özellikle konut üzerinden- ele alınırken bazı problematik kavramlar sıklıkla gündeme gelmiştir. Kullanım ve yapılan fiziksel müdahaleler, müdahale imkanları ve tanımsız alanlar, görece özerk konut projelerinin taşıdığı estetik ve kültürel anlamların dönüşümü ve bu dönüşümün sosyo-ekonomik boyuttaki karşılıklarının anlaşılması, dört ana kavram çevresinde odaklanmaktadır. Çalışmanın gövdesini ise Tozkoparan Mahallesi'nin inşa sürecinden günümüze dönüşen nitelikleri ve bu niteliklerin hem yerinde belgelemeler hem de kullanıcı görüşleri ile birlikte aktarılması oluşturmaktadır. Araştırmaya ait bulgular, bu özgün örneğin mimarlık bilgisi içindeki olası konumlarından birini ortaya koymaktadır. Bu çalışmada kurulan anlatının mimarlık ve kent araştırmalarına özgün katkısı, yerel modernleşme öyküsünü belgelemesi ve aktarmasının yanı sıra, benzer nitelikteki fiziksel çevrelerin oluşturduğu potansiyeller ve bunun mimarlık ve planlama disiplinleri içinden yeni bilgi üretimlerine olası katkılarını gündeme getirmesidir.