Modülerlik teorisinin dikey bütünleşme teorileri ile entegrasyonu

Firmaların başarısında faaliyet sınırları stratejik bir önem taşımaktadır. Başarılı firmalar, organizasyon yapıları, iş stratejileri ve içinde bulundukları dış çevre arasında uyum sağlayacak şekilde faaliyet sınırlarını belirlemektedir. Faaliyetlerin firma bünyesinde gerçekleştirilmesi, dış kaynak kullanımı, ortak girişimler, stratejik işbirlikleri, firma satın almaları gibi konuların firma performansına etkisi uzun zamandır incelenmektedir. Firmalar önemli faaliyetleri kendi bünyelerine almadıklarında rekabet üstünlüklerini kaybetme, buna karşılık önemsiz faaliyetleri firma bünyesinde gerçekleştirdiklerinde ise hantallaşma riskiyle karşı karşıya kalmaktadır. Firmaların faaliyet sınırlarının ne olması gerektiği son derece karmaşık olup hala bir tartışma konusudur. Bu konuda çok sayıda araştırma bulunmasına rağmen geliştirilen teorilerden hiç birisi firma sınırlarını anlamaya tek başına yetmemektedir. Her teori sorunun belirli parçalarını açıklamakta, ancak bütününe yanıt verememektedir. Firma faaliyet sınırları alanında ekonomik ve kaynak-temelli olmak üzere ana iki yaklaşım bulunmakta olup bu yaklaşımların önde gelen teorileri olan neo-klasik ekonomi, işlem maliyetleri, gerçek opsiyon ve kaynak-temelli yaklaşım teorileri her durumda aynı öngörüde bulunmamaktadır. Bir teoriye göre firma bünyesine alınması öngörülen bir faaliyetin diğer teoriye göre dış kaynaklı hale getirilmesi savunulabilmektedir. Bu çelişkinin temel nedeni her teorinin farklı bir bakış açısıyla faaliyet sınırları problemine yaklaşmasıdır. Faaliyet sınırları, firmanın içerisinde bulunduğu sektörün ve firmanın kendine has bir takım özelliklerinden de etkilenmektedir. Sektörün yeni ya da eski olması, kaynak ve yeteneklerin homojen dağılıp dağılmaması gibi konular sektörler arasında faaliyet sınırları yaklaşımlarının farklı olmasına yol açmaktadır. Firmaların kendilerine has özelliklerinin faaliyet sınırlarına etkisi konusunda firmanın pazar gücü, bilgi teknolojileri seviyesi, teknoloji hakkındaki deneyimi, yöneticilerinin risk alma potansiyeli gibi faktörler araştırılmış, bu çalışmalar teorilerde öngörülenlerden neden farklı sonuçlar elde edildiğini anlamamıza yardımcı olmuştur. Firmaya özel olup faaliyet sınırlarına önemli etkisi olan faktörlerden birisi firmaların iş süreçlerinin modülerlik seviyesidir. Bu tez kapsamında oluşturulan bütünsel model kullanılarak, firma süreçlerinin modülerlik seviyesinin faaliyetlerin dış kaynaklı hale getirilmesine ne şekilde etki ettiği analiz edilmiştir. Buna göre modülerliğin firmaların dış kaynak kullanımına etki edeceği, bu etkinin teoriler kapsamında tanımlanan faaliyet sınırı seviyelerinden neden farklı sonuçlar elde edildiğinin açıklanmasına destek vereceği öngörülmektedir. Firma faaliyet sınırlarını tam olarak anlayabilmek için teorileri ve firmaya özel faktörleri ayrı ayrı değil tüm teorileri bütünsel bir bakış ile ele almak gerekmektedir. Bu bakış kapsamında teoriler birbirlerinin alternatifi değil tamamlayıcısı olarak dikkate alınacaktır. Farklı teorileri içerecek şekilde bütünleşik modeller geliştirilmesi konusunda literatür yeni gelişmeye başlamış olup çalışma sayısı kısıtlıdır. Bu çalışmanın temel amacı, ortaya çıkardığı fırsat ya da maliyet bakışı ile faaliyet sınırlarının belirlenmesinde önem teşkil eden teorilerin bütünsel bir model kapsamında ele alınmasını sağlamaktır. Bu tez kapsamında, servis ve veri yoğun sektörlerde firmaların başarısında büyük önem gösteren bilgi teknolojileri süreçlerinin ne şekilde dış kaynaklı hale getirildiği ve bu süreçlerin modülerlik seviyelerinin dış kaynak kullanım kararlarını ne şekilde etkilediği araştırılmıştır. Bir araştırma şirketi aracılığı ile gerçekleştirilen çalışma kapsamında 30 firmada toplam 274 adet bilgi teknolojileri sürecini kapsayacak şekilde bir anket çalışması düzenlenmiştir. Araştırma sonuçlarına göre firma faaliyet sınırlarının belirlenmesinde dış kaynaklı firmanın göstereceği fırsatçı davranış maliyetinden çok faaliyetin firma bünyesinde ya da dış kaynak tarafından gerçekleştirilmesi durumunda elde edilecek esnekliğin daha ağırlıklı bir etmen olduğu görülmüştür. Buna göre bilgi teknolojileri alanında işlem maliyetleri teorisinden çok gerçek opsiyon teorisinin daha geçerli bir bakış sağladığı sonucuna ulaşılmıştır. Araştırmanın diğer teorileri olan kaynak-temelli bakış ve neo-klasik ekonomi teorisi penceresinden bakıldığında ise faaliyetleri dış kaynaklı hale getirerek esneklik sağlayabilmek için firmanın dış kaynak kullanımı konusunda deneyimli olması gerekmektedir. Firmanın dış kaynak kullanımı konusunda deneyimli olmasının yanı sıra pazarda faaliyetleri dış kaynaklı hale getirebilecek firmaların bulunabilir olması gerektiği sonucuna da ulaşılmıştır. Aksi takdirde bu esneklikten faydalanmak mümkün olmayacaktır. Modülerlik seviyesinin artması bazı durumlarda dış kaynak kullanımını kolaylaştırmakta bazı durumlarda ise aynı kaynaklar ile pazar taleplerine daha esnek yanıt verilebilmesini sağlamaktadır. Bunun sonucu olarak modülerliğin düzenleyici etkisi dikkate alındığında talep belirsizliği altında firmaların süreçleri dış kaynaklı hale getirmeye daha az ihtiyaç duyduğu tespit edilmiştir. Firmanın süreçlerini dış kaynaklı hale getirmek istemesi durumunda ise modülerlik seviyesi arttıkça pazardaki potansiyel dış kaynaklı firmalarla çalışmanın kolaylaştığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak bilgi teknolojileri alanında pazarda kaliteli ve uygun maliyetli hizmet alınabilecek firmaların bulunması durumunda süreçlerin dış kaynaklı hale getirilme eğilimi artmaktadır. Buna karşılık yüksek talep belirsizliği olan durumlarda, süreçlerin modülerlik seviyesi arttıkça, firmaların esneklik kazanmak için dış kaynaklara daha az ihtiyaç duyduğu tespit edilmiştir.