Nogay destanlarının tipolojisi

Bu çalışmada, Nogay sözlü edebî ürünleri içinde yer alan sekiz adet epik nitelikli destanın tipoloji açısından incelenmesi gerçekleştirilmiştir. Destanların ana işlevinin nesiller arası kültür taşıyıcılığı olması sayesinde Nogay destanlarının da kuşaklara tarih ve kültürel değerler bilinci aktarımda oynadığı rol büyüktür. Destanlar işlevini gerçekleştirirken bunu tipler üzerinden sağlarlar. Bu bağlamda destan incelemesinde öncelikle o destanın tiplerinin belirlenmesi ve içinden çıktığı kültürde hangi tipin neye karşılık geldiğinin teşhis edilmesi mühimdir. Nogay destanlarının incelemeye tabi tutulduğu çalışmamızda da ele alınan sekiz adet epik nitelikli destanın içinde yer alan tiplerin tespit ve tetkiki asıl çıkış noktasını teşkil etmiştir. Tez çalışması dört ana bölümden oluşmakta olup her bölüm kendi içinde alt başlıklar halinde incelenmiştir. Birinci bölümde tez konusu hakkında genel bir bilgilendirme yapılarak ele alınan konuların içeriklerine kısaca değinilmiştir. İkinci bölümde Nogay tarihi, Nogay sözlü edebiyatı içinde destanlar üzerinde durulmuştur. Bu bölümde öncelikle Türk dünyası içinde yer alan Nogayların tarihi hakkında bilgi verilmiştir. Nogay destanları hakkında genel bilgiler aktarılmıştır. Çalışmaya konu olan sekiz adet epik destanın epizotları verilerek bunlar arasından tarihi gerçekliğe dayanan destanlar üzerinde ayrıca durulmuştur. Çalışmanın üçüncü bölümde tezin asıl konusunu oluşturan tipoloji üzerinde durularak tipolojinin destanlardaki yansıması ele alınmaya çalışılmıştır. Bu bölümde öncelikle tipolojinin ne olduğu açıklanmış ve ardından sözlü edebi ürünlerde tip kavramına değinilmiştir. Dünya ve Türk destanlarında kahraman tipolojisi üzerine yapılan çalışmalara genel bir yaklaşımla değinilerek bölüm sonlandırılmıştır. Dördüncü bölümde ele alınan sekiz adet Nogay destanının tipleri üzerinde ayrıntılı bir değerlendirme yapılmıştır. Burada ilk kısım destanın merkezi kahramanından hareketle alp tipinin detaylı çözümlemesine ayrılmış ve ardından destanlarda yer alan diğer tipler de tipoloji açısından incelenmiştir. Bu inceleme Nogay destanlarının tetkiki için oluşturulan yirmi maddelik kahraman kalıbı üzerinden gerçekleştirilmiştir. Destanlarda yer alan diğer tipler de genel alt başlıklar içerisinde ayrıca incelemeye tabi tutularak Nogay destanlarının diğer Türk destanlarıyla olan ortak yönleri açıklanmaya çalışılmıştır. İncelemeler sonucunda Nogay destanlarının Türk dünyası destanları ile ortak noktalarının fazlalığı oluşturulan yirmi maddelik destan kalıbından takip edilmiştir. Nogay destanlarını genel itibariyle tarihi şahıs ve vakalardan türeyen metinler olduğu saptanmıştır. Bu metinlerin Türk dünyası destan geleneği dahilinde olduğu, kahraman kalıbı çerçevesinde merkezi alp tipinin ve yan tiplerin diğer Türk destanlarında yer alan tiplerle ortak özellikler sergilediği ortaya konmuştur.