Okul yöneticilerinin kayırmacılık davranışları ile öğretmenlerin yaşam doyumu arasındaki ilişki

Bu araştırmanın amacı, resmi Anadolu liselerinde görevli okul yöneticilerinin kayırmacılık davranışları ile öğretmenlerin yaşam doyumu arasındaki ilişkiyi saptamaktır. Araştırmanın evrenini, 2018-2019 eğitim-öğretim yılında Diyarbakır İl merkezinde bulunan 32 Anadolu lisesi ve bu liselerde görevli 1100 öğretmen, örneklemini ise evrenden random yöntemi ile seçilen 20 Anadolu lisesi ve bu liselerde görevli 350 öğretmen oluşturmaktadır. Araştırmada, Meriç ve Erdem (2012) tarafından geliştirilmiş olan "Okul Yönetiminde Kayırmacılık Ölçeği" ile Diener, Emmons, Larsen ve Griffin (1985) tarafından geliştirilen, Dağlı ve Baysal (2016) tarafından Türkçe'ye uyarlanan "Yaşam Doyumu Ölçeği (The Satisfaction with Life Scale)" kullanılmıştır. "Okul Yönetiminde Kayırmacılık Ölçeği" dört boyut ve 25 maddeden oluşmaktadır. Bu boyutlar; "planlama", "örgütleme", "koordinasyon" ve "değerlendirme" dir. "Yaşam Doyumu Ölçeği" ise tek boyutlu olup 5 maddeden oluşmaktadır. Verilerin analizinde aritmetik ortalama, standart sapma hesaplamalarından yararlanılmış, öncelikle her değişken için kayırmacılık ya da yaşam doyumu puanlarının normalliği Kolmogorov-Smirnov ve Shapiro-wilk ile incelenmiş ve tüm bağımsız değişkenlerde verilerin normal dağılmadığı görülmüştür. Buna göre ikili gruplarda (öğrenim durumu, cinsiyet, medeni durum, sendika üyeliği) parametrik olmayan testlerden "Mann-Whitney U Testi", ikiden fazla gruplarda (mesleki kıdem ve okul büyüklüğü) ise "Kruskal-Wallis H Testi" yapılarak çözümlemeler yapılmıştır. Kayırmacılık davranışı ile yaşam doyumu arasındaki ilişki Spearman korelasyon katsayısı kullanılarak incelenmiştir. Bu çözümlemelerde anlamlı farklılıkları belirlemek için anlamlılık düzeyi "0.05" olarak alınmıştır. Araştırmada elde edilen bazı önemli bulgular aşağıda sıralanmıştır: Öğretmenler kayırmacılık ölçeğinin toplam ortalamasına (X̄=2,18) "Nadiren" düzeyinde katılmışlardır. Öğretmenlerin algılarına göre en yüksek ortalamaya sahip ilk üç madde sırasıyla; (1) "Öğretmenlerin haftalık ders programlarının hazırlanmasında (X̄=2,51; Bazen)", (2) "Öğretmenlere eğitim ve öğretimle ilgili ek görevler vermede (X̄=2,39; Nadiren)" ve (3) "Sınıf dağıtımının planlanmasında (X̄=2,38; Nadiren)" dır. En düşük ortalamaya sahip ilk üç madde ise sırasıyla; (1) "Öğretmenler arasında, memleketlerine göre (X̄=1,71; Nadiren)", (2) "Öğretmenlerin siyasi görüşleriyle ilgili (X̄=1,88; Nadiren)" ve (3) "Öğretmenlerin branşlarıyla ilgili (X̄=1,89; Nadiren)" dir. Öğretmenlerin "öğrenim durumu", "cinsiyet", "medeni durum", "mesleki kıdem" ve "sendika üyeliği" değişkenlerine göre kayırmacılığa ilişkin algılarının tüm boyutlarda ve tüm ölçekte anlamlı bir şekilde farklılaşmadığı saptanmıştır. Sadece, öğretmenlerin "okul büyüklüğü (öğretmen sayısına göre)" değişkenine göre kayırmacılığa ilişkin algılarının "planlama" ve "örgütleme" boyutunda anlamlı bir şekilde farklılaştığı saptanmıştır. Öğretmenler yaşam doyumu ölçeğinin toplam ortalamasına (X̄=2,52) "Çok az katılıyorum" düzeyinde katılmışlardır. Öğretmenlerin algılarına göre en yüksek ortalamaya sahip madde; "Şimdiye kadar yaşamdan istediğim önemli şeylere sahip oldum (X̄=2,814; Orta düzeyde katılıyorum)", en düşük ortalamaya sahip madde ise "Yaşam koşullarım mükemmeldir (X̄=2,137; Çok az katılıyorum)" dir. Öğretmenlerin "öğrenim durumu", "medeni durum", "mesleki kıdem", "okul büyüklüğü" ve "sendika üyeliği" değişkenlerine göre yaşam doyumuna ilişkin algılarının tüm ölçekte anlamlı bir şekilde farklılaşmadığı saptanmıştır. Sadece, öğretmenlerin "cinsiyet" değişkenine göre yaşam doyumları ile ilgili algıları arasında tüm ölçekte anlamlı bir fark saptanmıştır. Kadın öğretmenlerin yaşam doyum algıları erkek öğretmenlerin yaşam doyum algılarından daha yüksek bulunmuştur. Okul yöneticilerinin kayırmacılık davranışları ile öğretmenlerin yaşam doyumu arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki saptanmamıştır (r = -.026, p >.05). Anahtar Kelimeler: Kayırmacılık, okul yönetiminde kayırmacılık, yaşam doyumu