Ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin kültürdilbilimsel açıdan incelenmesi ve bu metinlerin kültürdilbilim olguları açısından yeterliliğine ilişkin öğretmen görüşleri

Kültür bir millete ait göstergeler bütünü, dil ise en önemli kültür göstergelerinden biridir. Günümüzde dilbilimsel analizler sayesinde ise dilde kültür görüngüleri hakkında önemli yargılara varılabilmektedir. Kültürdilbilim 20. Yy'ın sonlarında, dilbilimin genç bir bilim dalı olarak ortaya çıkmış olup dilde kültür görüngülerini inceleyen ve dil birimleri vasıtasıyla bir milletin ortak birikimi olan kültürüne erişmeyi amaçlayan bir disiplindir. Ana dili ve kültür öğretiminde Türkçe derslerinin ve bu derslerde kullanılan materyallerin önemli bir konumda olduğu düşünüldüğünde bu materyallerde kültürden yararlanma oranının ve şeklinin ortaya koyulması önemlidir. Araştırma iki aşamadan oluşmaktadır: Tarama modelinde betimsel bir yaklaşım benimsenerek gerçekleştirilen birinci aşamada doküman analizi yöntemi kullanılmış, ortaokul 5, 6, 7 ve 8. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki 128 okuma metni kültürdilbilimsel açıdan incelenmiştir. Bu aşamada ilk olarak her ders kitabı için kelime hazinesi tespitine gidilmiştir. Ardından ders kitaplarındaki özel isimler anıştırma isim, olay ve metin olguları bakımından sınıflandırılmış; deyimler, atasözleri, alıntılar, konuşma dili ögeleri ünlem ve hitaplar, yabancı sözcükler ve ağız özellikleri tespit edilerek bu sözcük ve sözcük gruplarının toplam ve farklı sözcük içindeki yüzdeleri ve katsayıları belirlenmiştir. Bulgular ders kitapları, sınıf düzeyleri ve temalar boyutunda karşılaştırmalı olarak incelenmiş, Türkçe öğretimi ve kültürdilbilim bakımından değerlendirilmiştir. Araştırmanın ikinci aşamasında ise Türkçe ders kitaplarında yer alan metinlerin kültürdilbilim olguları açısından yeterliliğine ilişkin öğretmen görüşleri saptanmaya çalışılmıştır. Nitel türde olgubilimsel (fenomenolojik) desen ile yürütülen araştırmada, görüşme yöntemiyle Şanlıurfa ilinde görev yapan 15 Türkçe öğretmeninin görüşüne başvurulmuştur. Veri toplamak amacıyla yarı-yapılandırılmış görüşme yöntemiyle gerçekleştirilen görüşmeler ses kayıt cihazıyla kaydedilerek bilgisayar ortamında yazılı formata kavuşturulmuştur. Görüşmelerden elde edilen veriler MAXQDA 20 nitel veri analiz programına aktarılarak içerik analizi yöntemiyle çözümlenmiş ve böylece metinlerin kültürdilbilim olguları açısından yeterliliğine dair Türkçe öğretmenlerinin görüşleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Hem ders kitaplarındaki metinlerin hem de öğretmen görüşlerinin analizi sonucunda metinlerin anıştırma isimler, deyimler, yabancı sözcükler, konuşma dili ögeleri, ünlemler ve hitaplar bakımından zengin olduğu ve yeterli görüldüğü; anıştırma metin ve olaylar, atasözleri, alıntılar ve ağız özellikleri bakımından ise zengin olmadığı ve artırılabileceği tespit edilmiştir. Araştırma, dil ve kültür öğretiminde önemli bir yeri olan Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin kültürel niteliği hakkında bir çerçeve belirlemesi bakımından önemlidir.