Osmanlı deniz hamamları-Türkiye'de denize girme kültürünün gelişimi

Deniz hamamları, dört tarafı kapalı ve deniz üzerine kurulan ahşap yapılardır. Umumi ve hususi olmak üzere iki çeşit deniz hamamı vardır. Umumi deniz hamamları, mevsimlik kurulan halka açık işletmelerdi. Hususi deniz hamamları ise yalıların önüne kurulur ve yalı sahipleri tarafından kullanılırdı. Umumi deniz hamamları, hususi deniz hamamlarına göre daha özensiz yapılardı. Hususi deniz hamamları ise yalıların önünde süslü, zarif kutucuklar şeklinde görünürdü. Günümüzde işlevini yitiren bu mekânlar sayesinde Osmanlı Devleti'nin son zamanlarında insanların denize girme alışkanlığı kazandığı düşünülmektedir. Bu yüzden deniz hamamları için plajların öncüsü denilebilir. Osmanlı toplumu, sayfiye(yazlık) geleneğine her zaman önem vermiştir. Halk yaz mevsimi geldiğinde havası serin ve temiz yerlere yerleşirdi. Fakat ilk başlarda, sayfiye alışkanlığında denize yer verilmediği görülmektedir. Halk serinlemek için denizi değil; tatlı su kaynaklarını tercih etmiştir. Bunun nedeni ise deniz suyunun pis olduğu algısıdır. Ayrıca mahremiyet algısının denize olan yaklaşımı etkilediğini de unutmamak gerekir. Denize yönelik olumsuz yaklaşım Avrupa'da da mevcuttu. Ancak deniz suyunun sağlığa yönelik faydalarının keşfedilmesiyle birlikte denize karşı olumsuz yaklaşım son bulmuştur. Deniz hamamlarının bu süreçten sonra yaygınlaştığı anlaşılmaktadır. Ancak deniz hamamlarının sayfiye geleneğinde yer bulması 20. yüzyılın başlarında gerçekleşebilmiştir. Halk bu mekânlara daha çok tedavi maksadıyla ilgi göstermiştir. Döneme ait denizle alakalı eserler incelendiğinde, denizin insan sağlığına yönelik etkilerinden bahsedildiği görülmektedir. Aynı duruma dönemi ele alan anı türü eserler ve yazılarda da rastlanmaktadır. Deniz hamamları, uzunca bir dönem Osmanlı Devleti'nde sosyal hayatın önemli parçalarından birisi olmuştur. Plajların ortaya çıkmasıyla birlikte bu mekânların devri kapanmıştır. Günümüzde ise hafızalardan tamamen silinmiştir. Bu yüzden deniz hamamları hakkında kapsamlı bir çalışma yapılmamıştır. Konu ile alakalı ilk akademik çalışmayı Reşat Ekrem Koçu yapmıştır. Daha sonraki çalışmalar da Koçu'nun çalışmasının tekrarı niteliğindedir. Deniz hamamları ile ilgili kitap çalışması da yok denecek kadar azdır. Burçak Evren'in yalnız İstanbul'daki deniz hamamlarını ele aldığı bir eseri mevcuttur. Zaten konu ile alakalı çalışmaların tamamı İstanbul üzerinedir. Diğer sahil kentlerindeki deniz hamamlarına pek fazla değinilmemiştir. Bu tez çalışmasının amacı söz konusu boşluğu doldurmak ve eldeki bilgileri bir araya getirerek deniz hamamları hakkında kapsamlı bilgiler sunmaktır. Aynı zamanda Osmanlı toplumunun denizle olan ilişkisi bu mekânlar üzerinden incelenerek literatüre mütevazı bir katkı sunulmaya çalışılmıştır. Osmanlı deniz hamamlarının ele alındığı bu tez çalışması dört bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde deniz hamamlarının ortaya çıkış sürecinden bahsedilmiştir. Bu bölümde deniz hamamları ile ilgili idari düzenlemelere ve döneme ait deniz hamamları ile ilgili eserlere yer verilmiştir. Bölümde ayrıca Osmanlı toplumunun denizle ilişkisi farklı yönlerden irdelenmiştir. Bölümde son olarak deniz hamamlarının mimari özellikleri üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde ise başta İstanbul olmak üzere diğer sahil şehirlerinde kurulan deniz hamamları hakkında bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde deniz hamamları farklı yönlerden değerlendirilmiştir. Son bölümde ise plajlara geçiş süreci ele alınmıştır. Bu tez çalışması hazırlanırken Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi, kataloglar ve koleksiyonlardan faydalanılmıştır. Bununla birlikte Osmanlı döneminde deniz hamamları ile ilgili neşredilmiş eserler de incelenmiştir. Konu ile alakalı süreli yayınların, ansiklopedi maddelerinin ve gazete yazılarının taraması yapılmıştır. Ayrıca anı türü eserler ve yabancı kaynaklardan da bolca istifade edilmiştir. Görsel kaynakların taraması yapılarak içeriğin zenginleştirilmesi sağlanmıştır.