Osmanlı Devleti idaresinde Mısır (1839-1882)

Mısır, Osmanlı Devleti'nin hakimiyetine girdiği XVI. yüzyıldan itibarendevletin en önemli eyaletlerinden biri olmuş ve bu konumunu XX. yüzyılın ilk yarısınakadar korumuştur. Osmanlı Devleti'nin ilk salyaneli eyaleti olan Mısır'ın idaresinde,merkezû otoriteden oldukça uzak bir yerde bulunması sebebiyle güçlüklerlekarşılaşılmıştır. Nil Nehri'nin hayat verdiği bu topraklarda, eski çağlardan beri gelipyerleşenler, bölgede bağımsız olarak hakimiyet kurmak için mücadele etmişlerdir. İslamfethi ve Osmanlı hakimiyeti dönemlerinde de aynı durum söz konusudur.Osmanlı Devleti'nin atadığı valiler ya bölgedeki Memluk Beyleri ile yaptıklarımücadelelerde başarısız olarak geri çekilmişler ya da başarılı olup bağımsızlıklarını ilanetmişlerdir. Söz konusu durumun ortaya çıkmasında Mısır'ın devlet merkezine uzak birkonumda bulunmasının etkisi göz ardı edilemez. Ancak Mısır'da güçlenerek hakimiyetiddiasında bulunmak adeta bir gelenek halini almıştır. Nitekim Mısır tarihinde, modernMısır'ın kurucusu olarak kabul edilen Mehmet Ali Paşa da bu topraklara ayak bastığıandan itibaren Osmanlı Devleti'nden fiilen bağımsız olmak için bir takım faaliyetleregirişmiş ve XIX. yüzyıl Osmanlı-Mısır ilişkilerinin seyrini bu yönde belirlemiştir.Mehmet Ali Paşa dönemi, Mısır'da veraset idaresinin geçerli olduğu birdönemdir ve bu durum İsmail Paşa'nın tahta geçmesine kadar devam etmiştir. BölgedeMehmet Ali Paşa ile daha sonra İsmail Paşa'nın yönetime gelmesi arasında geçensüreçte, Mısır Valiliği'ne gelen Abbas ve Sait paşalar dönemlerinde siyasi anlamda birsükûnet yaşanmıştır. Söz konusu dönemlerin önemli olayları arasında Mısır'dademiryolu yapımına başlanması ve Tanzimat Fermanı'nın bölgede uygulanmasınayönelik tartışmalar sayılmalıdır.Mehmet Ali Paşa'dan sonra Mısır tarihinde ikinci büyük reformist olarak anılanİsmail Paşa, muhtariyet haklarını genişletmek için çok çalışmıştır ve çalışmalarınınneticesinde Hidivlik unvanını elde ederek Mısır'ı neredeyse merkezden tamamenkoparmıştır. Bu dönem içerisinde, gerek Süveyş Kanalı'nın açılması gerek demiryoluağının genişletilmesi ile iktisadi ve kültürel anlamda büyük bir gelişme sağlanmıştır.Ancak bu gelişmelerin büyük masraflara yol açması maliyeyi zor duruma sokmuş veMısır'a müdahale etmek için fırsat arayan Avrupalı Devletlere gerekli bahaneyisağlamıştır.Mısır'da kanallar, fabrikalar, demiryolu ve liman inşaları Avrupalı Devletlerdenedinilen borçlarla yapılmaktaydı. Ancak, Afrika Kıtası'nda bir Avrupa medeniyetiyaratmak isteyen İsmail Paşa, bu borçların faizlerini bile ödeyemez hale gelinceAvrupa'nın ilk müdahalesi iktisadi anlamda gerçekleşmiş ve arkasından askerimüdahale gelmiştir. Bu sırada Osmanlı Devleti'nin de içinde bulunduğu siyasi veiktisadi çöküntü nedeniyle Mısır'ın işgali kaçınılmaz olmuştur.Mısır, geçirdiği tüm siyasi ve iktisadi gelişmelerin olumsuz sonuçlanmasınarağmen modernleşme anlamında oldukça büyük ilerlemeler göstermiş bir bölgedir.Mehmet Ali Paşa döneminde başlayan bu modernleşme çalışmalarının asıl maksadıaskeri gücü canlı kılmaktı. Osmanlı Devleti'ni, güçlü ordusu sayesinde zor durumlarasokan Mısır, merkezin başta ordusunu olmak üzere tüm kurumlarını modernleştirmekiçin çalışmalar yapmasına da yol açmıştır.Anahtar Kelimeler: Mısır, Osmanlı Devleti, Mehmet Ali Paşa, İsmail Paşa, TanzimatFermanı.