Özel yetenekli ortaokul öğrencilerine yönelik yapay zekâ okuryazarlık ölçeği geliştirilmesi

Bu çalışmada, özel yetenekli ortaokul öğrencilerinin yapay zekâ okuryazarlıklarını değerlendirmek amacıyla geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı geliştirmek hedeflenmiştir. Ölçek geliştirme sürecinde ilgili alanyazın incelenerek 30 maddelik bir madde havuzu oluşturulmuş; kapsam geçerliği uzman görüşleriyle sağlanmış ve ardından pilot ve asıl uygulama aşamalarında psikometrik analizler gerçekleştirilmiştir. Araştırma, Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesinden en az bir il olmak üzere amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilen 32 Bilim ve Sanat Merkezinde (BİLSEM) öğrenim gören toplam 381 özel yetenekli ortaokul öğrencisiyle yürütülmüştür. Pilot uygulamaya 261 öğrenci (114 kadın, 147 erkek), asıl uygulamaya ise 120 öğrenci (50 erkek, 70 kadın) katılmıştır. Veriler 2024–2025 eğitim-öğretim yılında toplanmıştır. Araştırmada veri toplama aracı olarak "Kişisel Bilgi Formu" ve "Özel Yetenekli Ortaokul Öğrencilerine Yönelik Yapay Zekâ Okuryazarlık Ölçeği (ÖYOÖYYZOÖ)" kullanılmıştır. Ölçeğin yapı geçerliği Madde-Toplam Korelasyonu, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile incelenmiştir. Güvenirlik analizleri Cronbach Alpha ve test yarılama güvenirlik katsayılarıyla değerlendirilmiş; madde ayırt ediciliği ise üst %27-alt %27 grup karşılaştırmalarıyla doğrulanmıştır. Analizler sonucunda ölçek; 5 maddelik "Değerlendirme" ve 6 maddelik "Farkındalık" olmak üzere iki alt boyut ve toplam 11 maddeden oluşan 5'li Likert tipinde bir yapı olarak geliştirilmiştir. Cronbach Alpha güvenirlik katsayısı değerlendirme alt boyutu için α = .85, farkındalık alt boyutu için α = .77 ve ölçeğin tamamı için α = .87, test yarılama güvenirliği ise pilot ve asıl uygulama verileri üzerinden incelendiğinde, tüm ölçek düzeyinde yarılar arası korelasyon, Spearman–Brown ve Guttman katsayılarının her iki uygulamada da yüksek düzeyde olduğu ve ölçeğin güçlü bir iç tutarlılığa sahip bulunduğu görülmüştür. Buna ek olarak DFA sonrasında hesaplanan Ortalama Açıklanan Varyans (AVE) ve Bileşik Güvenirlik (CR) değerleri, ölçeğin yakınsak geçerliğinin ve güvenirliğinin kabul edilebilir düzeyde olduğunu desteklemiştir. Ölçekte puanlama 1 (Kesinlikle Katılmıyorum) ile 5 (Tamamen Katılıyorum) arasında yapılmakta olup toplam puan aralığı 11–55'tir. Sonuçlar, geliştirilen ölçeğin özel yetenekli ortaokul öğrencilerinin yapay zekâ okuryazarlıklarını geçerli ve güvenilir biçimde ölçebildiğini göstermektedir. Ayrıca yapay zekâ okuryazarlıklarının cinsiyet, sınıf düzeyi, kodlama eğitimi alma durumu ve yazılım eğitimi alma durumu değişkenlerine göre istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık göstermediği belirlenmiştir.