Petrol ve gaz tesisi inşaatı projelerinde taraflar arasındaki ihtilaflar: Örnek olay (EPC sözleşme) incelemesi ve öneriler

Yapım projeleri doğası gereği tekildir ve her bir yapım projesi kendine özgü karakteristik özellikler içerir. Bunun nedeni yapım projelerinin dahili ve harici çok sayıda değişken içermesidir. İnsan faktörü (kişisel özellikler), kültürel farklılıklar, gelişmişlik, küresel ve yerel ekonomi, coğrafik koşullar, zemin koşulları, tedarik zinciri, erişilebilirlik, süre ve olağanüstü koşullar bu değişkenlerden bazılarıdır. Tüm değişkenler sabit tutulup yalnızca insan faktörü, yani yapım projesi için çalışan personel değişse dahi bire bir aynı özelliklerde iki yapım projesinin aynı kalitede ve aynı sürede tamamlanması oldukça güçtür. Bunun nedeni insan faktörünün de sağlık, dikkat ve özen gibi değişkenlere bağlı olmasıdır. Ya da her zaman aynı sürede temin edilebilen bir malzemenin veya ürünün arz talep dengesizliği, ham madde kısıtı, küresel ekonomi vb. sebeplerle gecikecek olmasının proje süresini değiştirmesi ve onun yerine kullanılabilecek malzemenin projenin kalitesini değiştirecek olması diğer bir örnektir. Sonuç olarak herhangi bir yapım projesinin aynısını inşa etmek olanaksızdır. Elektrik santralleri, üretim tesisleri, kimyasal tesisler, nükleer santraller, petrol ve gaz tesisleri gibi yapım projeleri kendine has özelliklerin en sık görüldüğü, yoğun mühendislik ve bilgi birikimi gerektiren ve yatırım büyüklükleri nedeniyle çeşitli finans kuruluşlarının da dahil olduğu projelerdir. Bu etkenlerle ve sözleşme bedelinin ve proje süresinin önceden kesinleştirilebilmesine imkan vermesi nedeniyle de EPC sözleşmelerin kullanımı popülerlik kazanmıştır. EPC sözleşmelerde işveren veya mal sahibi arzuladığı kriterleri ve ihtiyaç programını yükleniciye bildirmekte ve yükleniciden bununla ilgili konsept tasarım, ön tasarım, detay tasarım, satın alma/tedarik, yapım ve çoğu zaman devreye alma işlerini yürütmesini beklemektedir. Proje tamamlandığında ise tesisi işletmeye hazır halde teslim almayı istemektedir. Yapım projesi en basit anlamda herhangi bir işverenin veya mal sahibinin ihtiyaç duyduğu bir ürünün, atadığı yüklenici tarafından gerçeğe dönüştürülmesi olarak tanımlanabilir. Bu nedenle işverenin veya mal sahibinin ihale sürecinde arzuladığı ürünü en iyi şekilde yükleniciye anlatması gerektiği açıktır. Çünkü yüklenici işverenden veya mal sahibinden talep edeceği fiyatı bu kriterlere göre belirlemektedir. Ancak günümüz koşullarında artan rekabet ortamı, süresi kısalan ihale süreçleri, iyi tanımlanamayan iş kapsamları, belirsizlikler, değişen standartlar, gelişen teknoloji ve bunların sonucunda işverenlerin veya mal sahiplerinin bütün riskleri yükleniciye devretmek istemesi gibi sebeplerden ötürü özellikle EPC sözleşmelerde proje süresince taraflar arasında sayısız ihtilaf yaşanmaktadır. Bu ihtilaflar proje süresince sarfedilen çabayı arttırarak verim kaybına, gecikmelere ve ek maliyetlere neden olmaktadır. Bu nedenle sağlıklı bir proje yönetimi için taraflar arasında ortaya çıkabilecek ihtilafların sözleşme imzalanmadan önce önüne geçmek veya bu muhtemel ihtilafları en aza indirmek günümüzde büyük önem arz etmektedir. Bu da ancak ihtilaflara yol açabilecek konuların sözleşme öncesinde belirlenmesi ve sorumlulukların, iş kapsamının ve proje sınırlarının mümkün olduğunca açık şekilde tanımlanmasıyla mümkün olmaktadır. Petrol ve gaz tesisi inşaatı projelerinde taraflar arasında ortaya çıkan anlaşmazlıkları tanımlamak için tez çalışmasında iki örnek olay/proje ele alınmıştır. İlk proje Güney Irak'ta gerçekleştirilmiş olan petrol arıtma tesisi, ikincisi ise yine Güney Irak'ta gerçekleştirilmiş olan doğal gaz dönüşüm tesisi projesidir. Petrol arıtma tesisi, ham petrolü su, gaz, tuz ve diğer yabancı maddelerden ayırmak ve işlemeye hazır hale getirmek için inşa edilir. Öte yandan basit çevrim enerji santrali ise gaz türbinlerinde doğal gaz yakılarak elektrik üretmek amacıyla inşa edilmektedir. Tez çalışmasının ilk bölümü giriş bölümünden oluşmaktadır. Bu bölümde konunun belirlenme süreci anlatılmış, çalışmanın amacı ve kapsamı ile birlikte nasıl bir yöntem kullanıldığı konusu ele alınmıştır. Tez çalışmasında, EPC sözleşmelerin kullanıldığı petrol ve gaz tesisi inşaatı projelerinde ihtilaflara yol açan konuları belirlemek, sözleşmelerde ihtilaflara yol açan eksiklikleri tanımlamak, bu eksikliklere çözüm önerisi getirmek ve petrol ve gaz tesisi inşaatı sektöründe tarafların sözleşme idarecilerinin ve proje yöneticilerinin ihale sürecinde ve sözleşme imzası öncesinde kullanabileceği bir kontrol listesi üretmek hedeflenmiştir. Tezin ikinci bölümünde ise literatür taraması yapılarak EPC sözleşmelere genel bir bakış yapılmış olup tarihçesine, FIDIC Gümüş Kitap, LOGIC, AIA, NEC, Orgalime, ICC, ENAA ve IchemE gibi standart sözleşme formlarına, organizasyon yapısına ve avantaj ve dezavantajlarına değinilmiştir. Buna ek olarak ortak girişim ve konsorsiyum yüklenici yapıları ile yaygın olarak kullanılan EPC sözleşme fiyatlandırma yöntemleri de bu bölümde ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, yine literatür araştırmasından yararlanılarak ihtilafa dönüşen hak talebi konuları ve bunların nedenleri tanımlanmıştır. Hak taleplerinin yaygın olarak değişiklik, gecikme, süre uzaması, süre uzaması dolayısıyla oluşan maliyet, işi hızlandırma ve verim kaybı konularında olduğu görülmüştür. Bu bölümde ayrıca hak talebi durumunda yapılması gereken bildirim yükümlülüğüne ve hesap yöntemlerine değinilmiştir. Buna ek olarak ihtilafların taraflar arasında sözleşme prosedürlerine göre çözülemediği durumlarda izlenen yol ve taşındığı diğer merciler belirtilmiştir. Bu bölümde son olarak uyuşmazlık faktörleri sıralanmış ve uyuşmazlık yönetim süreçleri aktarılmıştır. Tez çalışmasının dördüncü bölümünde, petrol ve gaz tesisi projelerinin konsept tasarımdan teslime kadar olan süreçteki proje aşamaları, bu tip projelerin özellikleri ve diğer projelerden ayrılan yanları belirtilmiştir. Buna ek olarak bu tip projelerde hükümetlerle diğer paydaşlar ve taraflar arasındaki ilişkiler anlatılmıştır. Son olarak tez çalışmasında ele alınan örnek olaylarda/projelerde proje süresince ortaya çıkmış ihtilaflar; tarafların yazışmalarından, değişiklik ve hak talebi takip listelerinden ve toplantı tutanaklarından faydalanılarak detaylı olarak açıklanmıştır. Tez çalısmasının beşinci bölümü sonuç bölümüdür. Bu bölümde tez çalışmasının belirlenen amaçları doğrultusunda tez çalışmasına konu olan örnek olaylarda/projelerde ortaya çıkan ihtilaflar aşağıdaki kategorilere ayrılmıştır: • Sözleşme maddeleri ve iş kapsamı • Tasarım dökümanları ve teknik konular • Tarafların beklentileri • Risk dağılımı Bu başlıklar altındaki ihtilaf sayıları karşılaştırıldığında ihtilafların en çok tasarım dökümanları ve teknik konular kategorisinde ortaya çıktığı görülür. Bunu sırasıyla tarafların beklentileri, sözleşme maddeleri ve iş kapsamı ve risk dağılımı takip etmektedir. Tez çalışmasının beşinci bölümünde son olarak, sözleşme imzalanmadan önce sözleşmede yapılacak kontrollerle petrol ve gaz tesisi inşaatı sözleşmelerinde ortaya çıkan ihtilafların engellenebilmesi veya en aza indirilebilmesi için öneriler geliştirilmiştir. Ayrıca proje yöneticilerinin, koordinatörlerinin ve sözleşme idarecilerinin kullanabileceği bir sözleşme kontrol listesi hazırlanmış ve öneriler kısmına eklenmiştir.