Rıdvân b. Abdülmennân'ın Terceme-i Ahlâk-ı Muhsinî'si (1b-85b, inceleme-metin)

İnsanın yaratılıştan itibaren getirmiş olduğu ve kişinin iyi ya da kötü olarak nitelendirilmesine neden olan özellikleri ile ahlak; tarihsel süreç içerisinde her ferdi ve toplumu ilgilendiren bir mesele olmuştur. İslam'ı kabul eden milletlerin ahlak konusunda fikirleri ve ideal görüşleri Kur'an ve hadislere dayalı olarak gelişmiştir. İslam'ın kabulüyle beraber Arap, Fars ve Türk edebiyatlarında ahlakî eserler kaleme alındığında İslam ahlakı işlenmiş ve ortak yönlere vurgu yapılmıştır. Klasik Türk edebiyatında dinî-ahlakî bahislere önem verildiği ve bu konuda birçok eser yazıldığı bilinmektedir. Bu dönemde telifî ahlak kitaplarının yanında Arapça ve Farsçadan tercüme edilen eserlerin sayısı bir hayli fazladır. Bu eserlerden biri de başta Türkçe olmak üzere çeşitli dillere çevrilen Fars edebiyatının velud müelliflerinden Hüseyin Vâiz-i Kâşifî'nin (ö. H 910/M 1504-1505) 900/1494-95 yılında kaleme aldığı Ahlâk-ı Muhsinî'dir. Yazıldığı zamandan itibaren her asırda Türkçeye aktarılan kitabın tercümelerinden biri Rıdvân b. Abdülmennân tarafından yapılmıştır. İçerisinde ibadet, dua, şükür, sabır, edeb, tevazu, vefa, adalet gibi konuların ayrı başlıklar halinde ele alındığı kırk bölüm vardır. Her bir dinî-ahlakî kavram ayet, hadis, kıssa, atasözü, konuya uygun Arapça, Farsça ve Türkçe şiirlerle izah edilmiş ve ideal bir yöneticide olması gereken ahlakî vasıflar kırk olarak kabul edilmiştir. Bu değerlerin bir kısmı hükümdarla Allah arasında, bir kısmı da halkla hükümdar arasındadır. Bundan dolayı müellif eserini kırk bâba taksim etmiştir. Eserde genellikle orta nesir üslubunu tercih eden yazar, mevzuları izahta akıcı bir dil kullanmıştır. Metinde ele alınan kavramlar açıklanırken mevzuyla ilgili hikâyelere yer verilmiş, bu şekilde tahkiyeli anlatım tercih edilmiştir. Özellikle kıssalardaki şahısların İslâm büyükleri veya Arap ve Fars edebiyatında önemli kabul edilen kişiler olmasına dikkat edilmiştir. Bu çalışmada ahlak konusuna değinilmiş, Hüseyin Vâiz-i Kâşifî ile Rıdvân b. Abdülmennân'ın hayatı ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Terceme-i Ahlâk-ı Muhsinî'nin 1b-85b varakları arasında yer alan bâbları incelenmiş olup gerekli tespitler ortaya konulmuştur.