Roma dönemi nikomedia sikkelerinde tapınak betimleri

Küçük Asya'da hüküm süren Hellenistik kralların en büyük başarılarından biri, gittikçe büyüyen ve bir dünya gücüne dönüşen Roma İmparatorluğu ile yürüttükleri politika ve müzakerenin niteliğidir. Pergamonlu Attalos Hanedanlığı, Roma'nın önlenemez güçlenişini çok önceden fark edip onların müttefikleri olmayı tercih etmiş ve böylece ilişkilerini sağlam temeller üzerinde kurmayı başarmıştır. Pergamon'un ardından MÖ 74 yılında Bithynia kralı IV. Nikomedes, krallığını Roma'ya vasiyet ettiğini açıklayarak Pergamonlular ile aynı ileri görüşlülüğü göstermiş ve Nikomedia tarihinde Roma İmparatorluğu ile uzun yıllar sürecek politik ve idari iyi ilişkilerin temelini atmıştır. MÖ 29 yılında Roma'nın Anadolu coğrafyasındaki iki büyük eyaleti olan Asia ve Bithynia eyaletlerine mensup Pergamon ve Nikomedia kentleri, bu iyi ilişkilerin devamı olarak İmparator Augustus tarafından tapınak muhafızlığı (neokorosluk) unvanıyla ödüllendirilmiştir. Roma İmparatorluğu'nda sistemli olarak mimari tasvirlerin sikkeler ve diğer görsel materyaller üzerinde kullanılmasına, İmparator Augustus döneminde başlanmıştır. Bu dönem aynı zamanda Küçük Asya'da neokorosluk uygulamasının başlangıcına denk gelmektedir. Buna paralel olarak da Hadrian döneminden itibaren Nikomedia antik kentinde darp edilen sikkelerde neokorosluk unvanıyla ilişkili tapınak tasvirleri kullanılmaya başlanmıştır. Bu yüksek lisans tezinin özünü, Nikomedia antik kentinin Roma Dönemi'nde darp edilen sikkeleri üzerinde betimlenen ve çoğunun neokorosluk unvanıyla ilişkili olduğu görülen tapınak tasvirleri oluşturmaktadır. Tezin ikinci bölümünde Nikomedia kentinin Hellenistik, Roma ve Bizans dönemlerini içeren, siyasi tarihi ve coğrafyasına dair bilgiler sunulmuş, kenti Küçük Asya'nın diğer kentlerinden farklı kılan ve ön plana çıkaran jeopolitik avantajına ve kentin tarihsel önemine değinilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde Nikomedia kentinde yapılan kazı ve yüzey araştırmaları ile bu araştırmalarda elde edilen sonuçlar paylaşılmıştır. Günümüzde sanayileşme ve yerleşim birimleri nedeniyle yeterli araştırmanın yapılamadığı kente, 18. yüzyılda Avrupalı gezginlerin yaptığı seyahatlerinden aktardıklarına, 1897'de P. D. Pogodin ve D. F. Wulff'un yaptıkları çalışmaya, 1938 yılında SEKA kağıt fabrikasının inşaa edileceği alanda Alman Arkeoloji Enstitüsü ve İstanbul Arkeoloji Müzeleri ortaklığında gerçekleştirilen kurtarma kazılarına, C. Foss'un (1996, 2002) kentin sur duvarları üzerine yaptığı araştırmaya, K. Bittel (1939), A.M. Schneider ve F. K. Dörner'in (1941, 1972) Seka arazisi kazı çalışmalarında elde edilen buluntular üzerine yaptıkları yayınlara değinilmiştir. Dördüncü bölümde Hellenistik portre geleneğine uygun olarak darp edilen Bithynia Krallığı sikkeleri, ilk Bithynia Krallığı sikkesini darp eden I. Nikomedes'ten krallığını Roma İmparatorluğuna vesayet yolu ile miras bırakan IV. Nikomedes xiv dönemine kadar kronolojik olarak ele alınmıştır. Tez konusunu oluşturan Roma Dönemi sikkeleri geniş yelpazade ele alınarak imparatorluğun hüküm sürdüğü geniş coğrafyadaki sikke basım prensipleri incelenmiş; Küçük Asya sikke basım geleneği eyalet sikkeleri, vassal krallık basımları, Koinon sikkeleri ve şehir sikkeleri olmak üzere dört başlık altında Küçük Asya genelinde ve Nikomedia özelinde irdelenmiştir. Araştırmaya konu olan Roma İmparatorluk Dönemi sikkeleri üzerindeki mimari tasvirlerin hemen hepsinin tapınak tasvirlerini içermesi ve Nikomedia'nın Batı Anadolu'da neokoros ünvanını alan ilk iki kentten biri olması nedeniyle, betimlenen tapınakların imparator kültüyle ilişkili olduğu düşünülmektedir. Bu nedenle tezin genelinde imparator tapınaklarına ve neokorosluk ünvanına sık sık vurgu yapılmıştır. Roma mimarisi ve imparator tapınaklarının incelendiği beşinci ve altıncı bölümde, neokorosluk ünvanı ve buna bağlı olarak gelişen imparator tapınakları detaylı bir şekilde incelenmiş, mimari betimlemelerin, sikkeler üzerindeki temsiliyetinin ardında yatan amaç ve motivasyon hakkında görüşler ortaya konmuştur. Sikke üzerindeki betimleri hazırlayan sanatçıların perspektif ve derinlik denemeleri, Roma duvar resimleri ile karşılaştırılarak sanatkarların sınırlı çalışma alanında yaptıkları minimalist üç boyut denemeleri netleştirilmeye çalışılmış, bu konuda gelecekte yapılacak çalışmalara yeni bir bakış açısı getirecek önermeler sunulmuştur. Son olarak 93 adet sikkenin yer verildiği tez ekindeki katalog bölümünde, imparator kültünün ilk kez uygulamaya konulduğu Roma İmparatorluk Dönemi'ne odaklanılmış, imparatorlar üzerinden kronolojik olarak Hadrianus sikkelerinden başlayıp Gallianus dönemine kadar Nikomedia neokoros sikkelerine, sikkeler üzerindeki betim ve lejantlara yer verilmiştir.