Rutinler için hazırlık (Ready4Routınes) müdahale programının çocukların yönetici işlev becerileri ile annelerin özerklik destekleyici ebeveynlik stillerine ve stres düzeylerine etkisinin incelenmesi

Bu araştırmada Rutinler için Hazırlık (Ready4Routines) Müdahale Programının çocukların yönetici işlev becerileri ile annelerin özerklik destekleyici ebeveynlik stilleri ve annelerin stres düzeyleri üzerindeki etkisinin incelenmesi amaçlanmıştır. Karma modelde olan araştırmanın nicel boyutunda ön, son ve kalıcılık testli kontrol gruplu (2x3) desen, nitel boyutunda ise ebeveynler ile yapılan bireysel görüşmeler yer almaktadır. Çalışmaya Ankara ili Altındağ ilçesinde yaşayan ölçüt örnekleme yöntemiyle belirlenmiş düşük sosyoekonomik bölgelerdeki bağımsız anaokullarına devam eden, 48-60 aylık tipik gelişim gösteren çocuğa sahip olan, okuma yazma bilen ve araştırmaya katılmak için gönüllü olan anneler dahil edilmiştir. Bu kapsamda kriterlere uyan ve seçkisiz olarak deney ve kontrol grubuna dahil edilen 36 (19 deney ve 17 kontrol) anne ve onların çocukları çalışma grubunu oluşturmuştur. Deneysel desendeki araştırmada ön testlerde, nicel boyut için çocuklar ve aileleri ile ilgili demografik bilgiler elde etmek amacıyla araştırmacı tarafından hazırlanan "Genel Bilgi Formu", çocukların yönetici işlev becerilerini değerlendirmek amacıyla öğretmen tarafından doldurulan Taşkın Gökçe ve Kandır (2020) tarafından geliştirilen "Çocuklarda Yönetici İşlevlerin Gelişimini Değerlendirme Ölçeği", annelerin stres düzeylerini incelemek için Aydoğan ve Özbay (2017) tarafından geliştirilen "Ebeveynlik Stres Ölçeği" kullanılmıştır. Annelerin özerklik destekleyici ebeveynlik stillerini değerlendirmek için ise araştırmacılar tarafından geliştirilmiş olan "Özerklik Destekleyici Ebeveynlik Ölçeği" kullanılmıştır. Ölçeğin geçerlik ve güvenirliği araştırma kapsamında sınanmış olup oluşan beş faktörlü yapının doğrulandığı ve güvenirliği sağladığı (Cronbach alpha=.67-.85) belirlenmiştir. Nitel boyut için ise ailenin rutinlerini öğrenmek, bu konudaki farkındalıklarını ve becerilerini belirlemek için araştırmacılar tarafından geliştirilmiş "Yarı Yapılandırılmış Görüşme Formu" kullanılmıştır. Rutinler için Hazırlık Müdahale Programı uygulanmadan önce çeviri, ihtiyaç analizi, dil ve kültür açısından uygunluğunu belirlemek için uzman görüşü ve pilot uygulama aşamaları tamamlanmıştır. Türk dili ve kültürüne araştırma kapsamında uyarlanmış olan Rutinler için Hazırlık Müdahale Programı, programa katılmak için gönüllü olan ve deney grubuna dahil edilen annelere yüz yüze olarak çocuklarının devam ettiği anaokulunda 10 hafta süre ile haftada bir yarım gün olacak şekilde grupça ve bireysel görüşmeler ile araştırmacı tarafından uygulanmıştır. Programın uygulanması bitince ön testlerde toplanan veriler yine aynı ölçme araçları ile hem deney hem de kontrol grubundan toplanmıştır ve altı hafta sonra ise sadece deney grubuna kalıcılık testi uygulanmıştır. Ön test, son test ve kalıcılık testi olarak toplanan nicel verilerin normal dağılım göstermediği belirlendiği için bağımsız iki kategorili değişkenlerin analizleri için Mann Whitney U testi ve bağımlı değişkenler için ise Wilcoxon İşaretli Sıralar Testi kullanılmıştır. Nitel verilerde ise içerik analizi yöntemi kullanılarak tema, kod ve alt kodlar halinde analiz gerçekleştirilmiştir. Yapılan analizler sonucunda program sonrasında deney grubunu oluşturan annelerin çocuklarının yönetici işlev becerileri alt boyutları olan çalışan bellek, öz düzenleme ve empati/ketlemede (p<0,05), kendilerinin aile rutinlerini düzenleme becerilerinde artış olduğu ve ebeveynlik stres düzeylerinin azaldığı (p<0,05) belirlenmiştir. Kalıcılık testi sırasında da çocukların yönetici işlev becerilerinden çalışan bellek ve öz düzenleme becerilerinde gelişimin devam ettiği (p<0,05) ve aile rutinlerinin düzenlenmesi ve çocuğun aile rutinlerine dahil olması durumunun devam ettiği belirlenmiştir. Kalıcılık testi uygulaması sürecinde ülkemizde yaşanan deprem felaketinde aile rutinlerinde bozulmalar olsa da aileler tarafından aile rutinlerinin oluşturulmuş olması çocuklar ve anneler için koruyucu bir faktör olarak ortaya çıkmıştır. Ayrıca elde edilen bulgular sonucunda Rutinler için Hazırlık Müdahale Programının kültürel anlamda çocukların yönetici işlev becerilerini destekleyen, ebeveynlerin stres düzeyini azaltan, aile rutinlerini düzenleyen ve annelerin çocuklarının özerkliğini destekleyerek çocuklarına yemek zamanı, uyku zamanı ve geçişler gibi günlük rutinlerde fırsat veren etkili bir program olduğu belirlenmiştir.