Ödeşmeler ve Şahmeran Hikâyesi'nde anlatıcılar tipolojisi

Geleneksel anlatı yöntemlerinde anlatıcı kavramı birinci ya da üçüncü şahıs gibi gramatik yapıya bağlı kalınarak incelenmekte ya da bakış açısı ile birlikte değerlendirilmektedir. Ancak 1960'lı yıllarda ortaya çıkan ve anlatı yapılarını inceleyen anlatıbilimle yeni bir döneme girilmektedir. Anlatıbilimin önde gelen isimlerinden Gérard Genette, Anlatının Söylemi kitabında anlatı sesini (anlatıcı) ve anlatı modunu (odaklanma) birbirinden ayırmaktadır. Ona göre anlatıcılar, "öyküye dâhil olma derecelerine" ya da "anlatı seviyelerine göre" ikiye; odaklanmalar ise, "sıfır odaklanma", "iç odaklanma" ve "dış odaklanma" olmak üzere üçe ayrılmaktadır. Ülkemizde ise anlatıcı ve odaklanmanın birlikte değerlendirildiği incelemeler devam etse de son on yılda ivme kazanan anlatıbilim çalışmalarıyla bu gelenek kırılmaya başlamıştır. Uygulama alanı olarak roman türü üzerine yoğunlaşan disiplin içinde öykü incelemeleri geri planda kalmaktadır. 1965 yılında yazın hayatına başlayan ve öykü yazmada ısrarcı olan Tomris Uyar, İpek ve Bakır, Ödeşmeler ve Şahmeran Hikâyesi, Dizboyu Papatyalar, Yürekte Bukağı, Yaz Düşleri Düş Kışları, Gece Gezen Kızlar, Yaza Yolculuk, Sekizinci Günah, Otuzların Kadını, Aramızdaki Şey ve Güzel Yazı Defteri adlı on bir öykü kitabı yayımlamıştır. Bu tezde Tomris Uyar'ın Ödeşmeler ve Şahmeran Hikâyesi isimli kitabındaki öyküler, anlatıbilim yönteminden faydalanılarak anlatıcının konumu, odaklanma ve zaman ile ilişkisi açısından incelenmektedir. Çalışmada ele alınan öyküler hem tekil olarak hem de birbirleriyle karşılaştırılarak incelenmiş, anlatıcıların benzer ve farklı yönleri tespit edilmiştir. Ayrıca anlatıbilim çalışmalarında göz ardı edilen öykü türü -Gérard Genette'in terminolojisinden de faydalanılarak- Tomris Uyar'ın öyküleri ile ön plana çıkarılmış, böylelikle öykü türü üzerinden anlatıbilimin sürekliliği ve güncelliği sağlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Tomris Uyar, Ödeşmeler ve Şahmeran Hikâyesi, öykü, anlatıbilim, anlatı, anlatıcı, Gérard Genette.