Sâsânîler döneminde İran ve Turan ilişkileri

İran Platosu, konumu itibariyle tarih boyunca özellikle hem Kafkaslardan hem de Hazar Denizinin güneydoğusundan gelen göçebe istilalarına açık bir bölge olmuştur. Bu durumun sürekliliği, Avesta çağından itibaren İranlıların Tur (an) adını verdikleri bir kültür /kavim ile çatışma içerisine girmelerine neden olmuştur. Avesta çağından itibaren bu kültürün mensupları hangi etnik gruba dahil olursa olsun yerleşik kültürün temsilcisi olan İran ile bir karşıtlık oluşturmuştur. Bu karşıtlığı özellikle İran kaynaklarında takip edebilmek mümkündür. Turan kültürün temsilcileri M.S. 350'lerden itibaren yoğun şekilde Sâsâni İran'ına girmeye başlamış ve Sâsânîler ile çok önemli temaslarda bulunmuşlardır. Ancak, İran kaynaklarında belirsiz gibi görünse de bütünsel bir değerlendirme yapıldığında bu göçlerin M. S. IV. yy. ın çok daha öncesinde başladığını söylemek mümkündür. Bu temaslar, siyasi ilişkiler ile kısmen kayıt altına alınmıştır. Yoğunlaşan temasların neticesinde ise "etkileşim" her alanda kendini göstermiştir. Siyasi ilişkilerin dışında iki ayrı kültürün temsilcisi olan İran ve Turan, siyasi kültür unsurları açısından da bir etkileşime girmiştir. Yakın Doğu'dan İran'a aktarılan siyasi-kültürel bir miras, Sâsânîlerin hükümdarlık anlayışına da yansımıştır. Hükümdarın temsili, unvanları, meşruiyet kazanma şekilleri gibi siyasi kültür unsurlarının büyük çoğunluğunu öncüllerinden alan Sâsâniler, kimi zaman da Turanlılara karşı Avesta çağının unsurlarına yönelmişlerdir. Kendi dönemlerinde de Turanlılarla temas ederek "hibrit" bir kültür dairesinin etkisine girmişlerdir. Aynı şekilde Turanî kavimler hem Turanî unsurları devam ettirmiş hem de İran ile temasları neticesinde İran'ın siyasi kültür unsurlarını melezleştirerek bünyelerine katmışlardır. Anahtar Kelimeler: İran ve Turan, Sâsânîler, İran, Turan, Akhunlar, Eftalitler