Bulanık-EDAS yöntemi ile yeşil binalarda ısıtma, havalandırma ve iklimlendirme (HVAC) sistemleri tedarikçileri seçimi

İnşaat projelerinde başarının geleneksel tanımı, işi zamanında, belirlenen bütçe sınırlarında ve arzu edilen kalite düzeyinde bitirme ilkelerine dayanmaktadır. Ancak, çevreye verilen zarara karşı duyulan endişelerin artışı, yarının başarı tanımını yaparken, çevreye karşı tutumun önemini dikkate alan yeni bir algı oluşturulmasına yol açmaktadır. Bu algı, hükümetler arası anlaşmalarla birlikte küresel iklim ve çevreyi koruma çabalarında daha radikal hedefler belirlenmesi sonucunu doğurmuştur. Bu hedefler doğrultusunda birçok farklı endüstri, doğada yol açtıkları hasara göre sınıflandırılmıştır. İlgili çalışmalardan öğrendiklerimiz inşaat endüstrisinin, toplam enerji kullanımının yaklaşık %40'ını tükettiğini ve toplam küresel CO2 emisyonlarının %40'ına neden olduğunu ortaya çıkarmıştır. Hedeflenen CO2 oranları ve hava sıcaklığı sınırları içerisinde kalabilmek için inşaat endüstrisinde devrim niteliğinde değişikliklerin görülmesi, bu oranların belirlenmesinden sonra zorunlu hale gelmiştir. Bu durum yeni kavramların ve doğaya verilen zararı dikkate alan işleyişlerin ortaya çıkmasına yol açmıştır. 1990'lardan beri hayatımıza girmiş bir kavram ve yapım işleyişi olan yeşil bina hareketi her geçen sene artarak daha yaygın hale gelmektedir. Bu tarz binalarda, içerisinde kullanılan malzemeden çevresindeki binaların etkisine kadar her bileşenin toplam yaşam döngüsü göz önünde bulundurularak tasarlanmaya ve işletilmeye çalışılmaktadır. Ancak, bu tarz yaklaşımları sürdürülebilir kılmak için, farklı mesleklerin ve katılımcıların işbirliği sürekli olarak gereklidir. Projenin başarısını belirleyen en önemli faktörlerden birinin proje katılımcıları, amaçları ve birbirleriyle oluşturduğu ilişkileri olduğu bir gerçektir. Tedarikçiler, proje hedeflerine ulaşma ve şirketlerin rekabet edebilirlik seviyelerini koruma konusundaki stratejik rollerinden dolayı bir binayı başarılı olarak ortaya koymakta en önemli konumlardan birine sahiptir. Hedeflenen projeyi başarılı bir şekilde tamamlayabilmek için doğru tedarikçiyi seçmek, literatürde de desteklendiği üzere, çoğu zaman en önemli unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Doğru tedarikçi; doğru malzemeyi, doğru zamanda, doğru fiyata, doğru kalitede getiren kişidir. Günümüzde şirketlerin temel beklenti ve ilgileri hem daha sürdürülebilir ürünlere hem de çevreye daha duyarlı tedarikçilere doğru kaymaktadır. Özellikle yeşil bina projelerinde, tedarikçi seçim süreci ihtiyaca dayalı oluşturulan çerçeveye uygun olarak, seçenekleri mantıksal doğrularla ele almalıdır. Başka bir deyişle; tedarikçi seçim süreci, yöneticinin sadece içgüdüleri ve deneyimlerinden ziyade matematiksel analizlere dayandırılmalıdır. Bu sebeple birçok sektörde sıkça kullanılan, çok kriterli karar verme yöntemleri (MCDM) tedarikçi seçim problemlerini formüle etmek için uygun araçlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu yöntemler, tedarikçi seçiminde rol alan kişilerin önceden belirlenmiş kriterlere göre en uygun sonucu elde etmelerine yardımcı olmaktadır. Bu çalışmada, yeşil binaların ısıtma, havalandırma ve iklimlendirme (HVAC) sistemlerinin tedarikçileri seçiminde çok kriterli bir karar verme yöntemi olan Bulanık- Ortalama Çözüm Mesafesinden Uzaklığa Dayalı Değerlendirme (EDAS) yöntemi uygulanmıştır. Bu çalışmada ilk olarak, tedarikçi seçimi, yeşil tedarikçi seçimi ve HVAC sistemleri seçimi ile ilgili geniş bir literatür taraması yapılmıştır. Bu tarama içerisinde HVAC sistemlerinin genel çalışma prensibi de özetlenmiştir. HVAC sistemlerinin ana bileşenlerinden biri olan hava kontrol üniteleri (AHU) veya klima santralleri HVAC sistemi içerisinde hava sirkülasyonunu sağlayan üniteler olarak işlev görmektedir. Bu çalışmada önceki çalışmalardan farklı ve gerçek vaziyete uygun olarak, tüm HVAC sistemi yerine, büyük bir tekil maliyet kalemine, yeşil bina sertifikasyonuyla ilgili önemli potansiyel değerlendirme puanlarına ve büyük bir enerji tasarruf potansiyeline sahip AHU üniteleri tedarikçi seçimi yapılmıştır. Literatür taramasından sonra çalışmada kullanılan metodoloji açıklanmıştır. Çok kriterli ve çok nitelikli karar vermeyle ilgili değerlendirmeler verilmiştir. Daha sonra, EDAS yöntemi, ilgili formülleri ve matematiksel mantığı içirisinde, kullanıldığı çalışmalar da özetlenerek açıklanmıştır. Diğer yöntemlere nazaran çok daha yenilikçi özelliklere sahip olan EDAS yönteminin üstün özelliklerinden belki de en çarpıcı olanları daha az veri ve daha düşük hesaplama süreci gerektirmesidir. Ayrıca bu yöntemde VIKOR veya TOPSIS gibi yöntemlerde hesaplanması gereken ideal ve nadir çözümlerin bulunması gerekli değildir. Ayrıca, kabul görmüş yaklaşımlar olan SAW, TOPSIS ve VIKOR gibi bazı önde gelen MCDM yöntemlerinin hesap prosedürü bu yöntemde çok daha basite indirgenerek kullanılabilinmektedir. Genişletilmiş Fuzzy (Bulanık)-EDAS'ı tanımlamak için, bulanık sayılar hakkındaki bilgiler özetlenmiş ve ilgili denklemler verilmiştir. Bulanık sayılar, gerçek yaşamın dilbilimsel çevresini kapsamlı bir şekilde tanımlayabilme özelliğine sahiptir. Bu durum, belirsizliği başarılı bir şekilde tercüme edebilme yeteneğine sahip bu yöntemin problem için en uygun ortamı yarattığını kanıtlar niteliktedir. 6. Bölümde, Bulanık-EDAS yöntemi, denklemleri ve matematiksel temeli ile tanımlanmıştır. Örnek çalışmada, bir Türk müteahhit firma tarafından üstlenilen yeşil sertifikalı bir alışveriş merkezindeki AHU'ların seçimi Fuzzy-EDAS yöntemi ile değerlendirilmiştir. HVAC, doğrudan doğruya da AHU sistemleri, yeşil bina sertifikası ve enerji tüketimi seviyelerinin belierlenmesinde en önemli rollerden birinine sahiptir. Binanın sahip olduğu ECOSTANDART sertifikasyonunda HVAC ile ilgili puanların önemi çalışma içerisinde HVAC seçimi kısmında verilmiştir. Sertifikasyon sistemlerinde ekipmanın yanı sıra tedarikçilerinin dikkatli seçimi, proje başarısı açısından hayati önem teşkil etmektedir. Sorunu mümkün olan en kapsamlı ve en yalın biçimde kavrayabilmek amacıyla toplamda 8 adet kriter tanımlanmıştır. Kriterler belirlenirken hem piyasa gerçekleri düşünülmüş hem de çalışmanın çevreye duyarlı bir çerçevede kalmasına dikkat edilmiştir. Belirlene kriterler sırasıyla; toplam maliyet (C1), garanti süresi (C2), teslimat süresi (C3), şartnamelere uygunluk (C4), şirket profili (C5), motorların verimlilik düzeyi (C6), bakım ve yedek parça servisi (C7) ve yeşil üretim, tasarım ve tedarik (C8) olarak belirlenmiştir. Bu kriterler, HVAC tedarikçi seçimlerinde doğaya duyarlı bir çerçeve oluşturmak için literatür taraması ve uzman görüşleri ile şekillendirilmiştir. Çalışma için, projenin ihale dosyaları firmadan alındıktan ve HVAC sistemiyle ilgili istenilen gerekli bilgiler tarandıktan sonra, tedarikçi seçiminde söz sahibi, 10 ile 40 yıl arasında deneyime sahip inşaat ve tasarım ekibinden 5 uzmanın, verilen 6 alternatifi geliştirilen kriterlere ve verilen skalaya göre değerlendirmesi istenmiştir. Cevaplar alındıktan, değerlendirildikten ve kontrol edildikten sonra yöntemin güvenirliğini ispatlayabilmek için hesap aşamasına geçilmiştir. Fuzzy-EDAS'ın hesaplama sürecini önceki bölümlerde verilen denklemlere göre açıkladıktan ve gerekli hesaplamaları tamamladıktan sonra, sonuçlar ikinci tedarikçi alternatifinin üstünlüğünü ortaya koymuştur. Yöntemi, tercih edilen alternatifin doğruluğunu ve anket sonucunda bulunan kriter ağırlıklarının etkisini kanıtlamak için sonrasında bir duyarlılık analizi de bu çalışmada yer almaktadır. Bu tez çalışması, ilgili problemi tam olarak kavrayabilmek amacıyla kapsamlı bir literatür taraması içermektedir. Ayrıca tedarikçi seçimi, yeşil tedarikçi seçimi, HVAC sistemleri seçimi ve EDAS metodu literatürü birleştirilerek yalın tablolarda kolaylıkla anlaşılır biçime getirilerek özetlemiştir. Elde edilen sonuçlara, kullanılan yöntemin matematiksel tabanına, diğer MCDM yöntemlerine nazaran daha kolay anlaşılır olmasına ve seçilen kriterlerin sektöre ve ihtiyaçlara uyumuna bakıldığında yeşil binalarda HVAC sistem seçimi için bu çalışma, uzmanlar tarafından tatmin edici bulunmuştur.