Şeyh Gâlib Dîvânı'nda hak, varlık ve insan

İnsanoğlunun varlık ile ilgili tartışmaları insanlık tarihi kadar eskidir. Tarihsel süreçte gerek genel anlamda varlık olgusunu karşılayan âlem veya kâinatın yaratılışı gerekse insanın varlık sahasına çıkması ve bu varoluşun hikmeti meseleleri, mitoloji başta olmak üzere asırlar boyunca muhtelif din ve inanç sistemlerinde ve felsefi doktrinlerde anlamlandırılmaya çalışılmıştır. İslam dininin varlık olgusuna bakışı kelâm ve tasavvuf gibi iki farklı sahada gelişmiştir. Kelâmcıların dar bir çerçeveye sıkıştırdıkları varlık meselesi, tasavvuf erbabı tarafından daha kapsamlı olarak ele alınarak varlığın, gerçeklik boyutunda tek ve mutlak bir bütünlük arz eden yapısı üzerinde durulmuştur. Bu bağlamda farklı dönemlerde farklı yönleriyle ele alınan varlığın birliği inancı, Muhyiddîn İbn Arabî tarafından varlığın Hak, varlık (âlem) ve insan olmak üzere birbiriyle bağlantılı üç ayrı kategoride ele alındığı ontolojik bir nazariye olarak vahdet-i vücûd adıyla sistemleştirilmiştir. Türk tasavvuf geleneği içerisinde de büyük rağbet gören bu görüş, tasavvufun kaynaklık ettiği Türk şiirinde de geniş ölçüde yansıma bulmuştur. Klâsik Türk şiirinin son önemli temsilcisi sayılan Şeyh Gâlib de şiirlerinde varlıkla ilgili bu bakış açısını yoğun biçimde hissettirmiştir.Bu çalışmada Şeyh Gâlib'in, Dîvânı'ndaki şiirlerinde yer alan Hak, varlık ve insan mefhumları ile ilgili her türlü tasavvur ve düşünce tespit edilmeye çalışılarak bu mefhumların şiirsel dilin sembolik ifade imkânları çerçevesindeki kullanımlarının tahliline çalışılacaktır.Anahtar Kelimeler: Şeyh Gâlib, Varlık, vahdet-i vücûd, İbn Arabî, Hak, âlem, insan, insan-ı kâmil