Şeyh Mahmud ez-Zokaydî ve ed-Dâ' ve'd-Devâ' adlı eseri

Şeyh Mahmud ez-Zokaydî, 1877 yılında Halanze/Bağtepe köyünde dünyaya gelir. Babası Şeyh Abdulkahhar (ö.1906), annesi Saliha hanımdır. (ö.1925) Şeyh Mahmud ez-Zokaydî, öğrenimine Zokayd Medresesi'nde babasının yanında başlar. Daha sonra tahsiline Siirt'te Molla Halil Medresi'nde, amcası Molla Hasan'ın yanında devam eder. Tekrar Zokayd Medresesi'ne dönerek burada tahsilini babasının yanında tamamlayarak kendisinden ilmi icazet alır ve aynı medresede ders vermeye başlar. Zokayd Medresesi, babası ve kendisi döneminde ilmi yönü ile bölgedeki en gözde medreselerden biri olur. Kendisinden sonra bu medrese, çocukları ve talebeleri tarafından hizmet vermeye devam eder. Şeyh Mahmud ez-Zokaydî, babasının vefatından sonra bir yandan medresede ders verirken öte yandan insanlara doğru yolu göstermek için irşad faaliyetlerini yürütür.Şeyh Mahmud ez-Zokaydî, Birinci Dünya Savaşı'nda Ruslara karşı savaşır. Oğlunun hastalığı nedeniyle, Halep ve Beyrut'a gider. Yine bu sırada Doğu Bölgelerinde yaşanan kıtlık nedeniyle tüm imkânları ile insanlara yardımcı olur. 1925 yılında çıkan Şeyh Sait ayaklanmasına destek olmamasına rağmen bu ayaklanma bahane edilerek birçok eziyete ve zulme maruz bırakılıp Antalya ve Korkuteli Kasabasına, üç yıl sürecek sürgün hayatına mecbur bırakılır. Sürgün dönüşünde (1935-1937) artan baskılardan dolayı iki yıl boyunca Diyarbakır'da ikamet etmek zorunda kalır. 1940'lı yıllarda yaşanan ikinci kıtlıkta yine var gücü ile insanlara yardımcı olur. Yaşadığı tüm olumsuzluklara rağmen ömrünün sonuna kadar ilim öğrenip yaymaktan ve insanlara doğru yolu göstermekten asla taviz vermez. Kürtçe, Türkçe ve Arapça'nın yanında ileri düzeyde Farsça bilen Şeyh Mahmud, 1364/Mart1945 yılında vefat eder.İtikatta Eş'arî, amelde Şafii ve tarikatta Nakşibendî olan Şeyh Mahmud ez-Zokaydî, gelenekçi bir çizgiden gelmekle beraber İslam dünyasında yaşanan sıkıntılara çözüm üretme gayretine girmekle çağdaş bir kişiliğe sahip olduğunu göstermektedir. Müellifin; Hatırat, Fıkıh, Edebiyat, Tecvid, Feraiz, Hadis, Reddiye, Nahiv, muaşere vb. konularda kaleme aldığı yirmiye yakın telifi bulunmaktadır. Yazılı tüm eserleri mevcut olup halen yayınlanan eseri bulunmamaktadır.Müellif, ele aldığımız ed-Dâ' ve'd-Devâ' adlı eserinde, İslam dünyasındaki manevi hastalıkları ele alır. Hz. Muhammed (s.a.s)'in döneminden itibaren sahabelerin örnek yaşamları, adaletli yönetim, insanlar arasında uygulanan eşitlik ve İslamın akla ve ilme verdiği önem sayesinde İslam Dini hızlı bir şekilde yayılır. Fakat Hz. Osman (a.s) döneminde, akrabalarının yaptığı yanlış uygulamalar ile bu durum bozulur. İslam dünyasında yönetimin Emevilere geçmesi ile uygulanan adaletsiz yönetim ve ırkçılık politikaları, özellikle İslam'ı yeni kabul etmiş olan Farsların eski dinlerine özlem duymalarına sebep olur. Ayrıca Farslarda Kadisiye Savaşının intikamını da akla getirir. Bazı insanlar eski inançlarını İslam kisvesi altında yaşatmaya çalışırken; İslam dinine hurafeler de girmeye başlar. Böylelikle fırkalaşmalar da teşekkül eder. Müellif bu fırkalaşmaların ortaya çıkma nedenini; siyasi, kişisel çıkar ve eski inançlarını yeniden canlandırma arzusuna dayandırır. Müellif ayrıca Ehl-i Sünnet'e içinde de bir takım sahte hoca ve şeyhlerin varlığından bahsetmektedir. Bunların kişisel menfaatleri uğruna uydurdukları hadisler ile insanlara İslam dışı inançları telakki ettiklerini belirtir. Müellif bu tür hastalıkların çarelerini, mutlak adalet, insanlar arasında eşitlik ve manevi ilimlerle desteklenmiş, akıl ile bağdaşan bir eğitimle mümkün olacağını ifade eder.