Siyer kaynaklarında tarih-coğrafya ilişkisi bağlamında zikredilen mekânlar: İbn Hişâm örneği

Yaşanan hadiseleri incelerken mekân ve coğrafya bilgisine sahip olmak, olayların doğru anlaşılarak değerlendirilmesini sağlayan önemli hususlardandır. Ancak tarihe bakış açısı genel olarak daha çok olay merkezlidir. Bu yaklaşımın sonucu olarak mekân unsuru genellikle arka planda kalmaktadır. Dolayısıyla tarihî olaylar yorumlanırken, olayın vuku bulduğu ortam ve şartlarının değerlendirilmesi zayıf kalabilmektedir. Bu nedenle tarihi hadiselerin mekân unsuru ile incelenmesi büyük önem arz etmektedir. Bu anlayışla, Hz. Peygamber ve ashabının tarihte bulundukları mekânların bilgisine sahip olmak, Siyer kaynaklarını daha iyi yorumlayarak onların mücadelelerini daha isabetli bir şekilde algılamayı sağlayacaktır. Bu hususta; tarihî olayların, bulundukları mekân-coğrafya ilişkisi bağlamında değerlendirmesinde Tarihî Coğrafya'nın önemi büyüktür. İslâm Tarihi açısından en önemli kaynaklardan biri olan İbn Hişâm 'ın es-Siretü'n-nebeviyye adlı eseri, olayları anlatırken mekânlara da sıklıkla yer veren bir kaynaktır. Bu mekânlar arasında doğal coğrafyayı ifade eden nehirler, dağlar ve ova-vadiler de zikredilir. Özellikle eserde geçen şiirlerde mekânlara dair çok sayıda atıf bulmak mümkündür. Çalışmamızda, İbn Hişâm'ın eserinden hareketle Hz. Peygamber'in hayatında ve mücadelesinde atıfta bulunulan mekânlar tespit edilip bunların coğrafyadaki konumları ve tarihî hadiselerle ilişkileri ortaya konmaya çalışılmıştır. Araştırmamız neticesinde İbn Hişâm'ın eserinde dört yüz civarında mekâna atıfta bulunulduğu tespit edilmiştir. Bu mekânlardan seksen beşe yakını; dağ, tepe, vadi, su gibi coğrafî unsurlar olup, on beş tanesi ise su kuyusudur. Eserde yer alan mekânlardan Hz. Peygamber'in hayatıyla doğrudan ilişkili olduğunu düşündüğümüz yaklaşık doksan mekâna tezimizde açıklamalı olarak yer verilmiştir. Bu mekânların bölgesel dağılımında Hz. Peygamber'in doğduğu, yaşadığı ve vefat ettiği yer olması bakımından ana mekân Hicaz bölgesi olmuştur. Bu sebeple tezde yer alan mekânlar bu bölgede yoğunlaşmıştır. Ayrıca tezimizde araştırmacılara kolaylık sağlayacak bir kaynak mahiyetinde olması amacıyla es-Siretü'n-nebeviyye'de yer alan mekânların tamamını kapsayan ayrı bir bölüm düzenlenmiştir. Hz. Peygamber'in hayatıyla dolaylı olarak ilişkili olan mekânların adları da bu kısımda zikredilmiştir.