Stoudios Manastır Kompleksi – Ioannes Prodromos Kilisesi (İmrahor İlyas Bey Camii – İmrahor Anıtı) koruma projesi ve önerileri

Fatih'te, Yedikule'nin Altın Kapı'ya yakın bir noktasında yer alan Stoudios Manastırı'na bağlı Ioannes Prodromos Kilisesi (diğer adlarıyla İmrahor İlyas Bey Camii – İmrahor Anıtı), İstanbul'un günümüze ulaşan en eski kilisesidir. Beşinci yüzyılda inşa edilen kilise, Bizans dönemi boyunca işlevini sürdürmüştür. Osmanlı döneminde, 1486 yılında, II. Bayezid'in mîr-ahûru İlyas Bey tarafından camiye dönüştürülen yapı, 20. yüzyılın ilk yıllarına kadar cami olarak kullanılmıştır. Geçirdiği yangınlar sonucunda 1920'de çatının tamamen yok olmasının ardından yapı kullanılamaz hale gelmiş; bir süre narteks mescit olarak kullanılmaya devam etmiştir. İmrahor İlyas Bey Camii, Cumhuriyet döneminde, 1946 yılında müzeye çevrilmiş ve "İmrahor Anıtı" adıyla Ayasofya Müzesi Müdürlüğü'ne bağlanmıştır. Anıt, 2012 yılında yapılan bir değişiklikle Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne devredilmiştir. Anıtın serpantin breşinden yapılmış sütunları, Marmara mermerinden yapılmış sütun kaideleri, başlıkları, arşitrav ve kornişleri ile diğer taş mimari öğeleri, 5. yüzyılın taş işleme sanatını yansıtan ender örnekler arasında yer almaktadır. Yapıya 11. yüzyılın ortasında eklenen, naosun opus sectile döşemesi, Komnenos döneminden günümüze ulaşan az sayıdaki döşemeden biridir; orta Bizans döneminin nitelikli işçiliğini ve bu dönemde kiliseye verilen önemi göstermektedir. Anıt, özellikle 1894 depremi ve 1908-1920 arasındaki yangınlardan önemli ölçüde hasar görmüş ve çatısı yok olmuştur. Uzun yıllar üstü tamamen açık ve her türlü bozulma etkisine maruz kalan anıtın güncel koruma sorunlarının başında, bakımsızlık gelmektedir. Anıtın eşi ender bulunan opus sectile döşemesi, ciddi derecede hasar görmüştür. Anıtın günümüzdeki harap durumu, 2011 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi Restorasyon Programı kapsamında, ayrıntılı bir araştırma ve mimari belgelemenin ardından, kısa ve uzun vadeli koruma yaklaşımlarının belirlenmesine yönelik bir doktora çalışmasının başlatılmasına yol açmıştır. Anıt, 5. yüzyıldan günümüze ulaşan, mimarlık ve sanat tarihine ışık tutan özellikleri ve taşıdığı belge değeri nedeniyle, kapsamlı ve bütüncül bir koruma yaklaşımını gerektirmektedir. Tez kapsamında; eserin bugüne ulaşan durumu kayıt altına alınmış, mimari belgeleme – araştırma – analiz işlemleri gerçekleştirilmiş, restitüsyon sorunları tartışılmış, kısa ve uzun vadeli koruma stratejileri geliştirilerek koruma önerileri sunulmuştur. Böylece, esere ilişkin koruma amaçlı uygulamalara yol gösterecek bilgi ve verileri içeren bilimsel bir belge üretilmiştir.