Süryani kırsal mimarisi üzerine bir araştırma: Midyat-Haberli (Basibirn) Köyü örneği

Yüksek Lisans Tezi olarak ?Midyat Geleneksel Kırsal Mimari? konusunun seçilmesinin nedeni; tarihi değeri olan eski birçok yapının günümüze ulaşamadığı, kalabilenlerden bir kısmının terkedilmiş, bakımsız, harap ve yok olmak üzere olduğunun görülmesidir. Bu çalışmayla, köy yerleşim yapılarında kullanılan malzeme ve uygulamalardaki geleneksel yapım tekniği ile yok olmaya yüz tutan bu evlerin plan tiplerinin belirlenerek kullanım şekillerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Çalışmanın bir diğer amacı ise evlerin bölgedeki en erken örneklerine ulaşmak ve günümüze ulaşan geleneklerini ortaya koymaya çalışmaktır. Midyat- Haberli (Basibirn) Köyü örneğinde ?Süryani Kırsal Mimarisi? üzerine yapılan bu araştırmanın ileride yapılacak daha kapsamlı araştırma ve incelemeler için bir basamak teşkil etmesi umulmaktadır.Midyat-Haberli (Basibirn) Köyü örneğinde yapılan bu çalışmayla, zengin bir halk kültürüne sahip olan `diller ve dinler kenti' Midyat yöresinde ülkemizin kültürel dokularından ve toplumsal renklerinden biri olan Süryaniler ele alınırken, Midyat Süryani köylerindeki yapılaşma ve sosyal yaşantıyı yansıtan kırsal mimarinin plan tipolojisi, yapı malzemesi ve kullanım tekniklerini ortaya koyarak, yörenin eski yapılarındaki olası uygarlık izlerini veya kırsal mimaride devam etmekte olan tarihsel geleneklerini belirlemek bu tezin temel amacıdır. Bu nedenle tez çalışmasına altlık oluşturması için bölgedeki eski yerleşime sahip ve örneklemeye uygun olduğu tespit edilen köyler incelenmiş, bu bilgiler ışığında Süryani kültürünün yoğun olarak hissedildiği önceleri Midyata günümüzde ise İdile bağlı olan Midyat- Haberli (Basibirn) Köyü'nün mekânsal kurgusu ortaya çıkarılmıştır.Mardin ve Midyat ile ilgili sosyal, kültürel ve ekonomik analizler yapılarak, Mardin ve Midyat evlerinin tasarımını etkileyen iklim, topografya, manzara, yapı malzemesi, yapım sistemi gibi fiziksel faktörler ile din, gelenekler, aile ve akrabalık bağları, meslekleri içeren sosyolojik faktörler ele alınarak bunların mekâna yansıdığı konut tipolojileri incelenmiştir. Bununla birlikte incelenen bu tipolojilerin Midyat-Haberli (Basibirn) Köyü yapılaşmasının önemli bir parçası olan konut mimarisine etkilerinin neler olduğu ortaya çıkarılmıştır.Konuya ilişkin tespitlerde, alan araştırması ve yazılı kaynaklardan yararlanma yönteminin kullanılmasının yanı sıra, gözlem, görüşme, kılavuz ve kaynak kişilerden yararlanma yöntemlerinden de yararlanılmıştır. Geleneksel dokusu bozulmamış, günümüze kadar ulaşabilmiş evlerin rölöveleri alınmış ve bu evleri oluşturan form bileşenleri, bunların birbirleriyle olan ilişkileri, plan bazında projelendirilmiştir. Evlerin analizinden elde edilen sonuçlar doğrultusunda, her evin kendi kimlik kartını oluşturan kataloglar hazırlanmıştır.Yapılan tespitlerde, Midyat-Haberli (Basibirn) Köyü'nün gerçek kullanıcısının yurt dışına göçü ile konutların terk edilerek boş bırakılması ya da yeni sahiplerinin kültürel bilinçten yoksun ve eğitimsiz olması gibi nedenlerden dolayı, bu konutların hızlı bir bozulma sürecine girdiği anlaşılmaktadır. Bulunduğu bölgenin fiziki şartlarını, kültürel yapısını, ait olduğu dönemin yaşam biçimini mekânlarına yansıtan, Midyat-Haberli (Basibirn) Köyü'nde koruma çalışmalarının hızlandırılması gereklidir. Ancak yapılacak çalışmanın sadece köydeki yapıların mimari özelliklerinin korunmasının ötesinde, geçmişten günümüze kültür değeri taşıyan her türlü öğenin içinde olduğu kapsamlı bir çalışmayla, köyde yaşayan insanların sosyal ve kültürel açıdan bütünleştirilmesi gerektiği bu tez çalışmasıyla ortaya konulmaya çalışılmıştır.Anahtar Kelimeler: Kırsal Mimari, Süryani Kültürü, Toplumsal Dönüşüm, Mardin, Midyat-Haberli (Basibirn) Köyü.