Tefsir-mantık ilişkisi

Bu tez, Kur'an'ı anlama ve yorumlama faaliyetlerinin bütünü olan tefsir ilmiyle, insan zihnini düşünce üretirken hataya düşmekten koruyan mantık ilmi arasındaki ilişkiyi incelemektedir. İki disiplin arasındaki etkileşimi konu edinen çalışma, örneklerini daha çok müteahhirîn dönemi dirâyet tefsirlerinden seçmektedir. İslam ilim ve kültür tarihinde mantık ilmimin konumu tartışmalı olduğu için Kur'an'ın yorumunda istihdam edilip edilmediği pek araştırılmamıştır. Bu çalışmada iki disiplin arasındaki ilişkinin ele alınması ve geçmişten günümüze yapılan tartışmaları ana hatlarıyla bir araya getirmesi açısından önemlidir. Çalışma daha çok metin incelemelerine dayalı bir yöntem izlemiştir. Tercüme faaliyetlerinin sistemli bir şekilde yapılmaya başladığı hicri üçüncü asırdan itibaren mantık ilminin İslam dünyasındaki serüveni takip edilerek hangi noktada tefsirle buluştuğu tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu çerçevede öncelikle tefsir tarihi ve mantık ilminin İslam dünyasındaki tarihi seyri üzerinde yoğunlaşılmış, daha sonra mantık ilminin tefsir dahil diğer ilimlerle ilişkisi irdelenmiştir. Son olarak tefsir usûlü, ulûmü'l-Kur'an eserlerinde ve dirâyet ağırlıklı tefsirlerde mantıkla ilgili söyleneneler tespit edilerek mantığın yorum vasıtası olarak tefsirde nasıl kullanıldığı örneklerle gösterilmiştir. Bu tezin temel iddiası, mantık ilminin yorumlama yeteneğine ve yorum zenginliğine katkısı bakımından tefsir ilmini etkilediğidir. Bazı savunmacı karşı duruşlara rağmen mantık ilminin verileri özellikle dirâyet tefsirlerinde dilbilime dayalı yorumların yanı sıra aklî çıkarımlarda yöntem aracı olarak katkı sunduğu tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Tefsir, Mantık, Dirâyet, Yorum.