Topkapı sarayının biçimlenmesine egemen olan tasarım gelenekleri üzerine bir araştırma (1453-1755)

Osmanlı Devleti'nin politik yapısının gelişerek değiştiği bir dönemde inşa edilen Topkapı Sarayı, hazırlık dönemini bir ölçüde Edirne Sarayı'nda oluşturan Osmanlı saray örgütlenmesinin tanımlan mış mimari şemaya yansıtıldığı bir komplekstir. 15. yüzyıldaki asıl şemasını değiştirmeden 19. yüzyılda saray terkedilinceye dek kullanı lan Topkapı Sarayı, kuruluşundan bugüne, çok sayıda Türk ve yabancı eserlere kaynaklık etmiştir. Çalışmalarını Osmanlı kaynaklarına da yandıran Türk araştırmacıları ijLe, sınırlı gözlemlere ve aktarılan bilgilere dayandırılmış yabancı i eserlerin yazarları, sarayın yerle şimi, avlu törenleri ve binaları hakkında bazen farklı yorumları da içeren bilgiler vermişlerdir. 15. yüzyılda asıl şemasını tamamladığı kabul edilebilecek Topkapı Sarayı, sonraki dönemlerde sarayın artan nüfusu ve gereksi nimlerini karşılamak üzere avlu törenleri dışındaki bölümlerinde in şa edilen yapılarla saray-kent Niteliğindeki yapılar tipolojisine girmektedir. Topkapı Sarayı yerleşime1 asılı konumda, birbirini hiyerarşik olarak izleyen avlularda yer alan bağımsız yapılardan oluşmaktadır. Açık, yarı açık ve özel bölümlerden oluşan saray yerleşiminde, avlu törenlerine ilişkin yapılar Edirne Sarayı 'ndaki konumlarında düzen lenmişlerdir. Bu görünüm söz konusu yapıların saray işleyişinde ve mimari konumlarında tanımlanmış bir şemaya göre yer aldıklarını gös termektedir. Topkapı Sarayı tasarımında simgesel nitelikli kapı yapıları, özel bölümdeki Sultan' m kullanımına ilişkin köşk yapıları ile işlev sel ve simgesel nitelikli diğer yapılar grubu, çalışmanın asıl bölü münü oluşturmuştur. Topkapı Sarayı'nın kuruluşundan 18. yüzyıl ortalarına kadar olan dönemine ilişkin yerleşim düzeninin, seçilmiş binalarının ve mimari öğelerinin İslâm ve Türk mimari gelenekleri içindeki sürekli liğini saptamayı amaçlayan bu çalışmada, öncelikle biçimsel benzer likler ile işlevin biçimi doğrudan yönlendirici olması durumunda, işlevin sürekliliği ve biçime yansıması araştırılmıştır.