Toplam sağlık harcamaları ile çeşitli faktörler arasındaki ilişkinin, farklı zaman serileri yöntemleri ile analizleri: Türkiye örneği

Bu çalışmanın amacı, kısa ve uzun dönemlerde toplam sağlık harcamaları üzerinde etkili olan faktörlerin belirlenmesidir. Bu çalışma için, kızamık aşılama oranı, atmosfere salınan CO2 emisyon miktarı, doktor sayısı ve hemşire sayısı bağımsız değişkenler ve toplam sağlık harcaması ise bağımlı değişken olarak belirlenmiştir. 1990-2018 Yılları arasında, Sağlık Bakanlığı, Türkiye İstatistik Kurumu, Dünya Bankası ve Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü'nden elde edilen bu değişkenlere ait veriler ile zaman serisi analizi yapılmıştır. Yapılan istatistiksel analizlerde, öncelikle değişkenlerin durağanlık testleri yapılmış, daha sonra ise sırasıyla, ARDL Sınır Testi ile kısa ve uzun dönem ilişkiler belirlenmiş ve Toda- Yamamato testi ile de nedensellikleri incelenmiştir. Çalışmanın sonucunda ARDL Sınır Testine göre; Uzun dönemde toplam sağlık harcamasını, CO2 miktarının artması arttırırken, hemşire sayısındaki artmanın ise azalttığı bulunmuştur. Bulgulara göre uzun dönemde toplam sağlık harcaması üzerinde doktor sayısı ve kızamık aşılama oranının anlamlı bir etkisinin olmadığı belirlenmiştir. Kısa dönemde, toplam sağlık harcamaları ile; kızamık aşılama oranı ve doktor sayısı arasında negatif yönlü, CO2 ve hemşire sayısı arasında ise pozitif yönlü bir ilişki tespit edilmiştir. Toda-Yamamato Nedensellik Analizi sonuçlarında ise doktor sayısı ve hemşire sayısından kızamık aşılama oranına doğru; CO2'den doktor sayısı ve hemşire sayısına doğru nedensellik olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Toplam sağlık harcamalarını azaltıcı yönde etkileri olmaları nedeniyle; Kısa dönemde doktor sayısı ve kızamık aşılama oranı artırılırken, uzun dönemde de hemşire sayısı artırılmalıdır. Ayrıca atmosfere salınan CO2 emisyon miktarını azaltacak şekilde kalkınma planlaması yapılması, CO2'in sağlık üzerine olan etkilerini azaltırken ülkenin ekonomik olarak büyümesine de engel olmayacaktır. Anahtar Kelimeler: ARDL sınır testi, sağlık harcamaları, Toda-Yamamato nedensellik analizi, zaman serisi analizi