Toplumsal yeniden üretim bağlamında ailelerin çocukları için lise türü belirleme süreci

Toplumsal eşitsizliklerin eğitim eşitsizliklerine dönüştüğü yerlerin başında okullar gelmektedir. Okullar, ailelerin çocukları için okul türü belirleme süreçlerinde, ailelerin sahip olduğu sermaye türlerine göre ayrışmaktadır. Bu durum eğitim eşitsizliklerine neden olmaktadır. Bu araştırmada okulların toplumsal eşitsizliklerin yeniden üretilmesindeki işlevi, ailelerin sahip olduğu sermaye türlerinin çocukları için lise türü belirleme sürecine etkisi üzerinden incelenmektedir. Ailelerin sahip olduğu sermaye türlerinin çocuklarının okul türünü belirleme sürecine olan etkisinin çözümlenebilmesi ve sosyal gerçekliklerin öznel bağlamında anlaşılması için Bourdieu'nun toplumsal yeniden üretim kuramından yararlanılmıştır. Bununla birlikte ailelerin çocukları için okul türü belirleme sürecinde aldığı kararların eşitsizliği nasıl yapılaştırdığı ve meşrulaştırdığının anlaşılabilmesi için eyleyen ve yapıyı bir arada değerlendiren Giddens'ın yapılaşma kuramından yararlanılmıştır. Araştırma durum çalışması olarak desenlenmiştir. Durum çalışması kapsamında öncelikle ailelerin sahip olduğu sermayeleri ve okul türlerine ilişkin genel bir profil ortaya konulması amaçlanmıştır. Bunun için araştırma kapsamında geliştirilen anket form kullanılmıştır. Araştırmanın örneklemini 2020-2021 eğitim öğretim yılında Muğla ili Menteşe ilçesi farklı türdeki ortaöğretim okullarında (Fen Lisesi, Sosyal Bilimler Lisesi, Anadolu Lisesi, İmam Hatip Lisesi, Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi ve özel lisede) öğrenim gören 9. sınıftan 417 öğrenci oluşturmaktadır. Nicel verilerin analizinde betimsel istatistikler, ki kare testleri ve Kategorik Temel Bileşen Analizinden (KTBA) yararlanılmıştır. Araştırmanın diğer kısmında ailelerin okul türü belirleme sürecinde sergiledikleri sosyal pratikler incelenmiştir. Bu kapsamda araştırma sürecinde geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu Muğla ili Menteşe ilçesi farklı türdeki ortaöğretim okullarında öğrenim gören görece düşük orta ve yüksek sosyo-ekonomik düzeyden üçer öğrencinin ebeveynleri oluşturmaktadır. Toplamda 18 ebeveynle yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Nitel verilerin analizinde içerik analizi kullanılmıştır. Araştırmanın sonuçlarında ailelerin sahip oldukları sermaye türlerinin, çocuklarının okul türünü belirlemede etkili olduğu elde edilmiştir. Görece artan düzeyde ekonomik, kültürel, sosyal ve sembolik sermayeye sahip ebeveynlerin, çocuklarını Fen Lisesine, Sosyal Bilimler Lisesine ve özel liseye gönderdikleri sonucuna ulaşılmıştır. Görece daha düşük düzeyde ekonomik, kültürel, sosyal ve sembolik sermayeye sahip ebeveynlerin ise çocuklarını İmam Hatip Lisesine ve Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesine gönderdikleri sonucu elde edilmiştir. Bununla birlikte ailelerin çocuklarının okul türünü belirlerken sergiledikleri sosyal pratiklerinin, ailelerin sahip olduğu sermaye türlerine göre değiştiği sonucu elde edilmiştir. Görece artan düzeyde sermaye türlerine sahip ebeveynler çocuklarının okul türünü belirlerken daha akademik gelişimi önemsedikleri ve toplumsal olarak daha üst konuma geçmeye yönelik sosyal pratikler sergiledikleri sonucuna ulaşılmıştır. Buna karşın görece daha düşük düzeyde sermaye türlerine sahip ebeveynlerin ise çocuklarının okul türünü belirlerken yaşamsal koşullara öncelik verdikleri ve toplumsal sınıfta daha aşağıya düşmemek için mücadele ettikleri sonucu elde edilmiştir. Ayrıca düşük sermaye türlerine sahip ailelerin sergiledikleri sosyal pratiklerle ve habituslarından kaynaklı olarak eşitsizliklerin yeniden üretimini meşrulaştırdıkları sonucuna ulaşılmıştır. Anahtar kelimeler: toplumsal eşitsizlik, eğitim eşitsizliği, okul türü belirleme süreci, toplumsal yeniden üretim, yapılaşma kuramı, ebeveynler, sermaye türleri