Kültürlerarası kavramsal değişkenlik koşulları altında çeviri amaçlı terminografi

Bu tez, farklı kültürlerden olup farklı diller veya aynı dilin farklı varyantlarını kulanan dil toplulukları tarafından benimsenmiş özel alana özgü kavram alanları arasındaki asimetrilere odaklanmaktadır. Bu asimetriler farklı kültürel (ve genellikle coğrafi) çevrelerdeki özel alan toplulukları tarafından gönderme yapılan kavramlar arasında farklılık yaratmakta, bu da temelde iki tür pratik sorun olarak tezahür etmektedir. Bunlardan birincisi, terminoloji ve terminografi alanındaki özel alan dilinde genellikle eşdeğerlik yoksunluğu (non-equivalence) olarak ifade edilen terminolojik boşluklardır. İkincisi ise yarı-eşdeğerlik (quasi-equivalence) olarak ifade edilen, benzer kavramların aralarında bir ayniyet varmış gibi görünmesi durumudur. Kültürlerarası kavram değişkenliği olgusu ve beraberinde getirdiği kültürlerarası iletişim sorunları özel alan çeviri bağlamında tartışılmaktan çok genel ve yazınsal çeviri bağlamında tartışılmış, hatta bu olgu terimbilim kapsamında çok daha kısıtlı ölçüde gündeme gelebilmiştir. Bunu son derece olağan bir durum olarak değerlendiriyoruz: Zira kendi başına bir disiplin olarak ortaya çıkışından bu yana, kültürlerarası farklılıkları yönetmekten ziyade terimbilimin varlık sebebi ve ardında yatan temel saik olarak genellikle kavramları ve kavram sistemlerini ortaklaştırmak, bunu yapabilmek için de aralarındaki kültürlerarası farklılıkları ortadan kaldırmak görülmüştür. Bunun altında yatan sebep büyük ölçüde hem Genel Terimbilim Kuramının kendisinin hem de bu kuramın aynı veya farklı dilleri konuşan dil toplulukları arasındaki özel alan iletişimde isabetliliğe ilişkin pratik öneminin güçlü etkisi yatmaktadır. Terimbilimde toplumterimbilimsel (Gaudin 1993), iletişimsel (Cabré 1999, 2003), toplumbilişsel (Temmerman 1997, 2000) ve çerçeve anlambilimi odaklı (Faber et al. 2005) yaklaşımlar gibi daha yakın zamanda geliştirilmiş ve betimselliğe daha çok ağırlık veren yaklaşımların ortaya çıkmasına rağmen, baskın terminografik modeller hâlâ ve büyük ölçüde her türlü kavramsal değişkenliği ortadan kaldırmayı amaçlayan geleneksel normatif yaklaşımı yansıtacak tasarımlarla şekillenmiş veri düzeni yapılarına dayanmaktadır. Bu tezin kapsamı, temel olarak büyük ölçüde duruma uygun (ad hoc) terminoloji çalışmasıyla, zaman ve kaynak kısıtlılıklarıyla ve çeviri ortamı sunan bilgisayar destekli çeviri araçlarının (TEnT) kullanımıyla karakterize edilebilecek olağan çeviri ortamlarındaki normatif olmayan çeviri amaçlı terminografik çalışmalara daraltılmıştır. Bu sınırlı kapsamda, kültürlerarası kavram farklarının pratik veya sosyo-politik sebeplerle ortadan kaldırılamamış olduğu bu tür durumlarda kullanılan terminografik modellere odaklanılmaktadır. Bu konudaki mevcut durumu yakından gözlemleyebilmek amacıyla hem Uluslararası Standartlaşma Örgütü (ISO) tarafından belirlenmiş iyi uygulamalar üzerinden hem de yaygın kullanılan, yerleşik terim veri bankaları üzerinden yerleşik terminografik modeller ve uygulamalar incelenmiştir. Burada yapılan gözlemler, temel olarak normatif amaçlı sistematik terminoloji çalışmaları için tasarlanmış bu veri düzeni şemaları ile duruma uygun, büyük ölçüde betimleyici terminoloji çalışmalarıyla karakterize edilen çeviri amaçlı terminografi arasında kısmi bir uyumsuzluğa işaret etmektedir. Ek olarak, bu uyumsuzluğun getirdiği sorunlarla baş etmek için atılan adımlar da gözlemlenmiştir ve bu konuda eleştirel bir değerlendirme sunulmaktadır. Bu gözlemlerin ve yapılan eleştirel değerlendirmenin neticesinde, veri girişi ve düzenine ilişkin terminografik öneriler getirilmektedir. Hazır terminografik altyapıların elzem olduğu nispeten küçük ölçekli, olağan çeviri ortamları düşünülerek bu öneriler dil hizmetleri sektöründe en yaygın olarak benimsenen terminografik altyapılardan biri (TBX) temel alınarak geliştirilmiştir. Bunun yanı sıra getirilen öneriler, yine burada tarif edilen sınırlı kullanım alanı söz konusu olduğunda hazır çözümlerin önemi düşünülerek, özellikle hazır bir veri kategorisi seçkisi ve veri yapısı sunmasıyla, dil hizmetleri endüstrisine en uygun karşılıklı değişim formatı olma amaçlı tasarlanması ve genel olarak da böyle kabul edilmesiyle öne çıkan TBX-Basic terminolojik işaretleme dilinin veri kategorisi seçkisine monte edilebilecek takviye edici birtakım değişiklikler biçiminde hazırlanmıştır.