Türkiye'deki havayolu pilotlarının işten ayrılma niyetini etkileyen faktörlerin belirlenmesi ve analizi

Son yıllarda birçok alanda işten ayrılma niyeti konusu ile ilgili araştırmalar yapılmaktadır. Çünkü, işgücü devir oranının yüksek olduğu organizasyonlarda verimlilik düşmektedir. Ayrıca, personel ayrılmalarının şirketlere ciddi maliyeti ve zararları olduğu artık kabul edilmektedir. İlgili araştırmalarda, işten ayrılmanın en önemli tahmin edicisi olarak işten ayrılma niyeti ele alınmakta; işten ayrılma niyetini etkileyen faktörler ve sonuçları incelenmektedir. Farklı ülke ve çalışan gruplarında bu araştırmalar yapılmasına karşın, dünyada ve ülkemizde havayolu pilotlarının işten ayrılma niyeti ile ilgili bir çalışma henüz yapılmamıştır. Ayrıca ülkemizdeki havayolu pilotlarının çalıştıkları havayolundan ayrılma oranları çok fazla artmıştır. Hava taşımacılığının hızla gelişmesine rağmen pilot sayısının azlığı, mevcut pilotlarda fazla işyükü ve birikimli yorgunluk(fatique) oluşmasına sebep olmaktadır. Bu bilgiler ışığında hem akademik boşluk hem ülkemizdeki pratik ihtiyaç göz önüne alınarak bu çalışmada, ülkemizdeki havayolu pilotlarının işten ayrılma niyetini etkileyen faktörler analiz edilmiştir. Türkiye'deki farklı havayollarında görev yapan 209 pilottan anket yöntemi ile veriler toplanmıştır. Analiz yöntemi olarak yapısal eşitlik modellemesi, yazılım olarak AMOS kullanılmıştır. Literatürde işten ayrılma niyeti ile ilgili yüzlerce makale incelenerek ve ülkemizdeki havacılık sektörü de göz önüne alınarak ilgili faktörler teorik modele dahil edilmiştir. Bu bağlamda, iş- aile çatışması, kayırmacılık algısı, iş stresi, iş tatmini, örgütsel bağlılık ve algılanan iş fırsatlarının pilotların işten ayrılma niyetindeki etkileri ve aralarındaki ilişkiler sorgulanmıştır. İlgili değişkenlerin ölçeklerinin geçerlilik ve güvenilirlikleri test edilmiştir. Ölçüm modeli ve yapısal modelin uyum indeksleri test edilerek modelin toplanan veriye uygun olduğu doğrulanmıştır. Araştırmada 11 temel hipotez ve 10 indirekt ilişki(mediatör-moderatör etki) olmak üzere 21 hipotez test edilmiş ve 19'u kabul edilmiştir. İşten ayrılma niyetinin %80 oranında modeldeki diğer faktörler tarafından açıklanması modelin sağlamlığını göstermiştir. Pilotların işten ayrılma niyetinde en etkili faktörün iş stresi olduğu tespit edilmiştir. İş stresinden sonra etki derecesine göre sırasıyla iş tatmini, örgütsel bağlılık ve algılanan iş fırsatları gelmektedir. Algılanan iş fırsatları ve iş stresi pozitif, iş tatmini ve örgütsel bağlılık ise işten ayrılma niyeti ile negatif korelasyon göstermektedir. Pilotların örgütsel bağlılığının yüksek olması, yüksek iş stresi, yüksek algılanan iş fırsatları ve orta düzey tatmine karşın, işten pilotların ayrılma niyeti için çok önemli bir frenleyici etkisi gördüğü tespit edilmiştir. Uçuş emniyeti açısından çok kritik olan pilotların iş stresinde, iş- aile çatışmasının ve kayırmacılık algısının önemli etkisi olduğu görülmüştür.Bu iki faktör, pilotlardaki iş stresinin %56' sını açıklamıştır. Ayrıca kayırmacılığın, iş tatmini üzerinde çok ciddi bir negatif etkisi olduğu bulunmuştur. Çalışmada kayırmacılıkla beraber iş- aile çatışması ile iş stresi(indirekt olarak) ve örgütsel bağlılık iş tatminin % 78'ini açıklamıştır. İş stresinin, iş tatmini ile direkt anlamlı ilişkisi olmadığı görülmüştür. Buradaki ilişki de analiz edildiğinde, örgütsel bağlılığın bu iki değişkene aracılık ettiği keşfedilmiştir. Yani pilotların iş stresi örgütsel bağlılıklarını negatif yönde etkilemekte, örgütsel bağlılık da aynı yönde iş tatminini etkilemektedir. Kayırmacılık ve iş-aile çatışmasının pilotların işten ayrılma niyetinde çok yüksek indirekt etkileri olduğu tespit edilmiştir. İş-aile çatışması ile işten ayrılma niyeti ve kayırmacılık ile işten ayrılma niyeti arasındaki ilişkide 4 ayrı aracılık etkisi tespit edilmiştir. İş stresi, iş tatmini, iş stresi- örgütsel bağlılık seri olarak ve iş stresi-örgütsel bağlılık- iş tatmininin seri olarak bu ilişkilerde aracılık etkisi bulunmuştur. Yani bu aracı değişkenler olmadığı zaman iş-aile çatışması ve kayırmacılık işten ayrılma niyeti üzerinde anlamlı bir etkiye sahiptir; fakat bu değişkenler devreye girdiğinde iş- aile çatışması ve kayırmacılık algısı etkisini bu yollar üzerinden göstermektedir. Çalışmada ayrıca algılanan iş fırsatlarının, örgütsel bağlılık ile işten ayrılma niyeti arasında moderatör(düzenleyici) etki yaptığı gösterilmiştir. Pilotlar için, düşük algılanan iş fırsatları varken örgütsel bağlılığın işten ayrılma niyeti üzerindeki anlamlı ve negatif etkisi, yüksek algılanan iş fırsatları için ortadan kaybolmaktadır. Dolayısıyla havayolu şirketlerinin pilotları tutabilmek için örgütsel bağlılığı artırıcı yaklaşımlarla beraber iş stresini düşürücü ve iş tatminini artırıcı uygulamalar geliştirmeye daha çok önem vermeleri gerektiğini göstermektedir. Analiz ve bulgular kısmında, ilgili faktörlerin etki dereceleri, hipotez testlerinin sonuçları, ilişkilerin anlamlılık değerleri ve yol katsayıları, mediatör ve moderatör etki testleri hakkında detaylı bilgiler ve açıklamalar sunulmuş; sonuç ve yönetimsel çıkarımlar kısmında ise uygulamaya yönelik yorumlar yapılmıştır. Öneriler kısmında ise gelecekte bu konuda yapılacak çalışmalar için tavsiyeler verilmiştir.