Türkiye'de evlerden kaynaklanan elektronik atıkların (evsel AEEE) envanteri ve yönetim modeli önerisi

Atık yönetimi konusunda gelişen dünyanın en önemli sorunlarından biri elektrikli ve elektronik atıkların yönetimidir. Artan nüfusun yanı sıra teknolojinin de hızlı ilerleyişi, elektrikli ve elektronik atıkların çeşitlerini ve miktarlarını artırmıştır/artırmaya devam etmektedir. Toplama, taşıma ve işleme sistemlerinin koordine ve etkin bir şekilde gerçekleşmesi konusunda bu atıklar özelinde ayrı bir hassasiyet gösterilmesi gerek bilim dünyasının gerekse gelişmiş ülkelerin ana gündemlerindedir. Çünkü, bu atıkların çevresel fayda gözetilerek yönetilmesi, hem doğaya katkı sağlamakta hem de ekonomik açıdan değer yaratmaktadır. Elektrikli ve elektronik atıkların yönetimi konusunda Türkiye'de eksiklikler olduğu bilinmektedir. Bu tez çalışmasıyla Türkiye'deki mevcut evsel AEEE Yönetim sistemi etraflıca incelenerek "Çevresel ve ekonomik açıdan daha sürdürülebilir bir AEEE yönetim sistemi nasıl olmalıdır?" sorusuna cevap aranmıştır. Türkiye'deki mevcut AEEE yönetim sisteminin çok yönlü analizi esnasında yapılan araştırmaların yanı sıra, üreticiler, T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı yetkilileri ve Yetkilendirilmiş Kuruluşlarla yapılan görüşmeler sayesinde edinilen bilgiler ışığında mevcut sistemin zayıf yanları ortaya konmuştur. Türkiye'de mevcut AEEE miktarlarına ilişkin resmi bir envanterin eksikliğinden dolayı, Türkiye özelinde evsel AEEE envanteri oluşturulmuş ve kısa-orta vadede Türkiye'de oluşacak evsel AEEE miktarlarına ilişkin projeksiyon yapılmıştır. Envanter çalışmasının önemli bir girdisi olarak kuşak bileşen yöntemine göre 2036 yılına kadar Türkiye ve iller özelinde nüfus projeksiyonu da yapılmıştır. Kuşak bileşen yöntemi, modern bir nüfus projeksiyon çeşidi olup, klasik istatistiki projeksiyonlardan farklı olarak göç, yaş aralığı, cinsiyet ve doğurganlık verilerini de dikkate almaktadır. Oluşturulan envanterin ve mevcut sistemdeki yetersizliklerin neticesinde AEEE toplama-taşıma sistemine, getirme merkezlerinin işleyişine, AEEE işleme tesisi ihtiyacına, üretici yükümlülüklerine, belediyelerin görevlerine, tüketicilerin AEEE yönetim sistemine entegrasyonuna ve yönetim sisteminin finansmanına ilişkin öneriler sunulmuştur. Envanter çalışması sonucunda, Türkiye'de 2016 yılı itibariyle 676.000 ton evsel AEEE olduğu ve bu rakamın 2021 yılında 720.000 ton mertebelerine ulaşacağı öngörülmektedir. Önerilen Evsel AEEE Yönetim Sistemi'nin finansmanı konusunda iki seçenek incelenmiştir. Sonuç olarak önerilen evsel AEEE Yönetim sisteminin Türkiye ekonomisine katkısı vurgulanmıştır. Bu çalışmanın, Türkiye'nin kısa vadede evsel AAEE Yönetimi konusundaki sorunlarına çözümler getirerek, gereksinimlerine katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Önerilen model çerçevesinde, Türkiye'nin evsel AEEE'lerinin çevre mevzuatına uyumlu bir şekilde yönetilmesi ve ekonomiye kazandırılması hedeflenmiştir. Bu yönüyle, tez çalışması kapsamında yer alan önerilerin Birleşmiş Milletler sürdürülebilir kalkınma hedefleri ile uyumu gözetilmiştir.