Türkiye'de finansal gelişme ve enerji tüketiminin ekonomik büyüme üzerindeki etkisi

Bu çalışmanın amacı; Türkiye'de finansal gelişme ve enerji tüketiminin ekonomik büyüme üzerindeki etkilerini, teorik ve uygulamalı olarak analiz etmektir. Bu kapsamda; Türkiye'nin 1960-2019 dönemi yıllık verileri kullanılarak yapısal kırılmalı analizler gerçekleştirilmiştir. Serilerin durağanlığı; Vogelsang ve Perron (1998), Lee ve Strazicich (2003) ve Carrion-i-Silvestre vd. (2009) birim kök testleri kullanılarak analiz edilmiş ve bütün serilerin I(1) olduklarına karar verilmiştir. Modellerde yer alan değişkenler arasında eşbütünleşme ilişkisinin varlığı; Gregory ve Hansen (1996) ve Maki (2012) eşbütünleşme testleri ile incelenmiş ve modellerde yer alan değişkenler arasında eşbütünleşme ilişkisinin var olduğuna karar verilmiştir. Maki (2012) çoklu yapısal kırılmalı eşbütünleşme testinde belirlenen yapısal kırılma tarihleri, uzun ve kısa dönem analizlerine kukla değişkenlerle dâhil edilmiştir. Çalışmada uzun dönem analizleri; FMOLS, DOLS ve CCR yöntemleriyle gerçekleştirilmiş ve ekonomik büyümenin, özel sektör tarafından kullanılan kredi miktarı %1 arttığında ortalama %0,13, geniş anlamda para arzı %1 arttığında %0,13 ile %0,24 arasında, enerji tüketimi %1 arttığında ise ortalama %0,40 civarında arttığı belirlenmiştir. Kısa dönem analizleri de FMOLS, DOLS ve CCR yöntemleriyle gerçekleştirilmiş ve özel sektöre verilen kredilerin ekonomik büyümeyi kısa dönemde de artırdığı, ancak bu etkinin uzun dönemdekinden daha küçük olduğu belirlenmiştir. Geniş anlamda para arzındaki artışların da ekonomik büyüme üzerindeki kısa dönemli etkilerinin pozitif ve uzun dönemdekinden daha küçük olduğu görülmüştür. Enerji tüketiminin ise ekonomik büyümeyi kısa dönemde, uzun dönemdekinden daha fazla etkilediği tespit edilmiştir. Modellerin hata düzeltme mekanizmalarının çalıştığı ve yapılan analizlerin güvenilir olduğu belirlenmiştir. Seriler arasındaki nedensellik ilişkileri VECM yöntemiyle analiz edilmiş ve Türkiye'de 1960-2019 döneminde ekonomik büyümeden enerji tüketimi ve para arzına doğru tek yönlü, kredi hacminden enerji tüketimi ve para arzına doğru tek yönlü, enerji tüketimi ile para arzı arasında iki yönlü uzun dönem nedensellik ilişkilerinin var olduğu bulunmuştur. Diğer yandan Türkiye'de 1960-2019 döneminde kredi hacminden enerji tüketimine doğru tek yönlü, enerji tüketimi ile para arazı arasında iki yönlü kısa dönem nedensellik ilişkilerinin var olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışmadan elde edilen bulgulara göre; özel sektöre verilen kredilerin, parasal genişlemenin ve enerji tüketiminin ekonomik büyümeyi artırdığı, özel sektöre verilen krediler ve parasal genişlemenin uzun dönemli, enerji tüketiminin ise kısa dönemli etkilerinin daha büyük olduğu söylenebilir.