Türkiye'de folklor çalışmaları ve milliyetçiliğin 19 ve 20. yüzyıl halk şairlerine yansımaları

Âşık edebiyatı halkın içinde doğup gelişen bir edebiyat olduğu için her daim halkın yaşantısını yansıtmıştır. İçinde var oldukları hayatın izlerini eserlerine de taşıyan âşıkların aynı zamanda bu hayatı etkiledikleri de görülmektedir. Âşıkların eserleri okunduğunda halkın sosyal, siyasi ve kültürel yaşantısına şahit olunabilmektedir. Bu açıdan âşıkların, estetik haz vermenin yanı sıra dönemin şartlarını aktarabilmeyi ve hatta bu şartları halkın yararına olacak şekilde değiştirebilmeyi de amaçladıkları söylenebilmektedir. Ayrıca âşıkların halkın zorlu dönemlerinde yanında olup destek verme, halka rehberlik etme, aşıladığı umutla birlikte bir dayanak oluşturma, karşılaştığı yeniliklere adapte sürecini kolaylaştırma gibi sorumluluklar da yüklendiği görülmektedir. Âşıkların ürünleri incelendiğinde toplumda yaşanan değişimler görülebilmektedir. Bu sebeple herhangi bir dönemle ilgili siyasi, sosyal ve kültürel çalışma yapıldığında âşıkların şiirlerinden, âşıkların şiirleriyle ilgili çalışma yapıldığında da dönemin sosyal, siyasi ve kültürel şartlarının incelenmesi gerektiği görülmektedir. Çalışmaların anlamlı kılınması için yapılacak bu incelemeleri gerekli kılan temel özelliğin de eser-dönem ilişkisi olduğu söylenebilmektedir. Âşıkların halka olan etkisi açıktır. Ancak bu etki her dönem aynı şekillerde ve düzeyde olmamıştır. Bu farklılığın tespit edilip açıklanmaya çalışılması "Folklor Çalışmaları ve Milliyetçiliğin 19 ve 20. Yüzyıl Halk Şairlerine Yansımaları" adlı çalışmanın amacını oluşturmaktadır. Âşıkların eserlerinde milliyetçiliği bu iki yüzyılda farklı şekillerde kullandıkları görülmektedir. Bu çalışmada milliyetçiliğin küresel çaptaki oluşum ve gelişimiyle başlanarak folklorun ve milliyetçiliğin Türkiye'deki gelişim süreciyle birlikte 19-20. yüzyıl şairlerindeki milliyetçilik söylemi incelenmiştir. 19 ve 20. yüzyıl, dünyada bu dönemlerde milliyetçilik akımı hızla yayıldığı için çalışmada dönem olarak seçilmiştir. Âşıklar yaşadıkları toplumdaki değişiklikleri, zorlukları, kazandıkları zaferleri yani yaşanmışlıklarını eserlere yansıtarak o dönemin koşullarının öğrenilmesine katkı sağlamışlardır. Ayrıca âşıklar halkın duyguları, coşkuları üzerinde büyük etkiye sahip olmuşlardır. Çalışmada işlenildiği gibi âşıklar 19. yüzyılda milli mücadelesini veren ve milli devletini kuran bir halkın milli duygularını kamçılayarak direnişine katkı sağlarken 20. yüzyılda da kurulan devlete ve önderine bağlılık temelli bir milliyetçilik söylemi yaratmışlardır. Çalışmanın odak noktasını milliyetçilik ve milliyetçiliğin de âşıklar üzerindeki etkisinin incelenmesi oluşturduğundan ilk bölümde Türk folklorunun milliyetçilik temelli gelişimden bahsedilmiştir. Türk folklorunun oluşumundan bahsedildikten sonra folklorun işlevlerinin milliyetçilik akımının oluşmasındaki etkisi açıklanmaya çalışılmıştır. Folklor ve milliyetçilik yorumu verildikten sonra âşıkların milliyetçilik duygusu özelinde halk üzerindeki etkisi verilmiştir. Bu etkiyle beraber oluşan ve şekillenen halk felsefesi kavramı da bir sonraki bölümün konusunu oluşturmuştur. Daha sonraki iki bölümde ise sırasıyla 19 ve 20. yüzyıl sosyal ve siyasi yaşamın âşıklara yansımalarının seçilen şiir örneklerinin yorumlanmasıyla verilmeye çalışılmıştır. 19. yüzyıl "kurtuluş umudu, milli güç ve direniş kaynaklı zulüm" temalarıyla üç, 20. yüzyıl ise "cumhuriyet sevgisi, Atatürk sevgisi, milliyetçilik ve inkılaplara karşı sevinç" temalarıyla dört alt başlıkta incelenmiştir. Bu inceleme yapılırken iki yüzyıl arasındaki sosyal ve siyasi bağlam farkının halkı, halk şairini ve şiirlerini doğrudan etkilediği görülmüştür. Bu sebeple bir sonraki bölüm 19 ve 20. yüzyıl milliyetçiliğinin şiirlere yansımasındaki farklılıklara ayrılmıştır. Bu çalışmada 19 ve 20. yüzyıl şairlerine ait milliyetçilik eksenli şiirler örneklem yöntemi kullanılarak incelenmiş olup incelenen şiirlerle milliyetçiliğin 19 ve 20. yüzyıllardaki işleniş amacının farklılığı ortaya konulmuştur.