Türkiye'de laiklik anlayışı üzerine eleştirel bir inceleme: Anayasa Mahkemesi kararlarında laiklik

ÖZET Bir devletin gerçek anlamda demokratik bir hukuk devleti olması, kural koyarken bir dine göre hareket etmemesine, din temelli bir yapı altına girmemesine bağlıdır. Başka şekilde ifade etmek gerekirse, demokratik devlet din ve devlet islerini birbirinden ayırmalı, laik bir yapılanma içerisinde olmalıdır. Bu çalışmanın amacı laiklik kavramını açıklamak, Türk Anayasa Mahkemesi'nin laiklik ilkesini ne şekilde ele aldığını, bu ilkeye nasıl bir anlam yükleyerek ne yönde kararlar verdiğini ortaya koymak ve Mahkemenin, laiklik anlayışının bir değerlendirmesini yapmaktır. Bu değerlendirmeyi yaparken, günümüze kadar konu ile ilgili verilen önemli kararlar incelenerek, Mahkeme'nin laiklik anlayışı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışmamızı üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde; laikliğin tanımı yapılarak, dünyadaki tarihsel gelişimine değinilmiştir. Daha sonra laikliğin, Siyaset Bilimi'nde ele alınışına kısaca değinilerek, bazı ülkelerdeki laiklik düzenlemeleri daha yakından incelenmiş ve anayasal düzenlemelerine kısaca yer verilmiştir. Birinci bölümün son kısmında ise, Türkiye'de laikliğin tarihsel gelişimine üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde; Türk Hukuk Sistemi'nde laikliğin ele alınışını genişçe ele alınarak irdelenmiştir. Burada laikliğin unsurlarından din hürriyeti açıklanarak, bunun içinde yer alan inanç hürriyeti ve ibadet hürriyeti unsurları açıklanmaya çalışılmıştır. Yine laikliği diğer unsuru olan din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması açıklanarak bunun da alt unsurları irdelenmiştir. Üçüncü bölümde; Hukuk, Hukuk Devleti, Anayasa, Anayasa Mahkemesi, Türk Anayasa Tarihi gibi konularda bilgi verilmiştir. 1876 Kanuni Esasi, 1921 Anayasası, 1924 Anayasası, 1961 Anayasası laikliği ele alışı kısaca anlatılmıştır. Mahkeme'nin laikliğe ilişkin verdiği çeşitli kararlar incelenmiştir. Bu kararlardan yola çıkarak Mahkeme'nin geçmişten günümüze kadar benimsediği laiklik anlayışı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu kararlar; Milli Nizam Partisi(MNP) Kapatma Kararı, Diyanet İşleri Başkanlığı'nın Devlet Teşkilatında Bulunması ile İlgili Karar, Eski Türk Ceza Kanunu 175 ve 176. Maddesinde Yer Alan "devletçe tanınan dinler" İbaresinin Yerine "semavi dinler" İbaresinin İptali Davası, Anayasa Mahkemesinin Türban Kararları(1989 Tarihli Birinci Türban Kararı ve 1991 Tarihli İkinci Türban Kararı), Refah Partisi(RP) Kapatma Kararı, Fazilet Partisi (FP) Kapatma Davası, Başörtüsüne Üniversitelerde Serbestlik Getirmek Amacıyla Yapılan Anayasa Değişikliğine Yönelik İptal Kararı, Adalet ve Kalkınma Partisi Kapatma Davasına ilişkin Karar(30.07.2008 Tarih ve E.2008/1, K.2008/2 Sayılı Karar) incelenmiştir. Daha sonra Anayasa Mahkemesi İçtihatları incelenerek Mahkeme'nin lâiklik konusundaki düşünceleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Böylece Türk Siyasal Hayatı'nı biçimlendirmeye devam eden laiklik, din-devlet ve daha geniş anlamda din-siyaset ilişkisinin aydınlatılmasına katkı sağlaması amaçlanmıştır. Çalışmamız sonuç bölümüyle tamamlanmıştır. Çalışmamızın oluşturulmasında Anayasa metni, ilgili hukuki metinler özellikle de Anayasa Mahkemesi'nin konuya ilişkin kararları incelenmiştir. İkincil kaynak olarak, siyaset bilimi ve anayasa hukuku disiplinlerine ilişkin konumuza ilgilendiren kısmıyla geniş bir literatür taraması yapılmış ve bu çalışmalardan genişçe yararlanılmıştır. Anahtar Kelimeler: Laiklik - Laik Devlet – Sekülarizm - Din Özgürlüğü - Anayasa Mahkemesi