Türkiye'de raylı sistem sektöründe yapı bilgi modellemesine geçiş süreçleri üzerine bir örnek olay incelemesi ve yönetimsel öneriler

Günümüzde global ölçekte gerçekleştirilen enformasyon ve bilişim teknolojisi gelişmeleri sayesinde inşaat sektöründe yenilikçi değişim ve girişimler kaydedilmiştir. Türkiye ekonomisinin inşaat sektörü tabanlı ilerlemesi; sektörde teknolojinin gelişim seyrine paralel değişim çalışmaları yapılmasına yönelik ihtiyacı ortaya koymaktadır. 20. yüzyılın ikinci yarısına dek kullanılan geleneksel proje yönetimi sistem ve araçları, CAD teknolojisinin gelişimi ile reform yaşamış, son yıllarda ise global düzlemde daha efektif sistemlerin gelişimine zemin hazırlayan ilerleyen teknoloji; CAD araçlarının yetersizliğini ortaya koyan, daha pratik ve multi disipliner çalışmayı kolaylaştıran, veri tabanlı proje yönetim sistemleri ve araçlarının Türk İnşaat Sektörü'nde kullanımına yönelik zorunluluk fikrini doğurmuştur. Araştırmalar doğrultusunda söylenilebilir ki, İnşaat Sektörü'nün çok parçalı organizasyon yapısını geliştirmeye yönelik yapılan günümüz yatırımlarının büyük bir kısmının artık Yapı Bilgi Modellemesi (Building Information Modelling) teknolojisi odaklı gerçekleştirildiği, sektördeki pozitif yaklaşım ve değişmekte olan algı sayesinde devam edecek gelişmelerin de bu seyirde ilerleyeceği açıkça görülmektedir. Yapı Bilgi Modellemesi (YBM), parametrik ve nesne tabanlı modeller kullanılarak proje yaşam döngüleri boyunca tasarım, projelendirme, yapım, yönetim ve işletme süreçlerini geliştirmeyi, dijital bilgi paylaşım ortamı oluşumu ile proje paydaşları arasındaki iletişim ve koordinasyonu pozitif yönde arttırmayı, geleneksel proje yapım ve yönetim süreçlerinde karşılaşılan problemleri en aza indirgemeyi hedefleyen yenilikçi bir inşaat sektörü teknolojisidir. Türk İnşaat Sektörü, dünyadaki hızlı gelişme ve girişimlerin ivmesel olarak gerisinde kalmasına rağmen, son yıllarda özellikle kamu projeleri gibi büyük ölçekli yatırımlarda, proje yönetim süreçlerinin hepsinde verim ve kaliteyi arttırma ortak hedefi Türkiye'de daha sistematik uygulama yöntemleri arayışının Yapı Bilgi Modellemesi kavramı ile tanışmasına zemin hazırlamıştır. Kamu sektöründeki girişimlere; başta İngiltere ve Amerika olmak üzere pek çok Kuzey Avrupa ve Okyanus Ülkeleri'nde de olduğu gibi devlet projelerinin büyük bir kısmında, proje ihale süreçlerinde YBM uygulamalarının şartnamesel olarak zorunlu kılınması ile başlanmıştır. Türk müteahhitlik ve tasarım firmaları bünyelerinde gerekli altyapı ve bu donanıma sahip ekipleri oluşturma çalışmaları ile adaptasyon sürecinin hızlandırılmasında rol oynamaya başlamıştır. Bu anlamda, Türkiye'de Yapı Bilgi Modellemesi uygulamasına yönelik ilk girişim 2013 yılında İstanbul Büyükşehir Belediyesi Avrupa Yakası Raylı Sistemler Müdürlüğü işverenliğinde yapımına başlanılan Kabataş-Mecidiyeköy-Mahmutbey (KMM) Metro Hattı Projesi olmuştur. Proje bazlı yapılan yenilikçi hareket bir sonraki metro projesi ihaleleri için bu oluşuma pilot bir proje olma niteliği kazandırmıştır. Yapılan çalışmalar, inşaat sektörü kamu projelerinde uzun yıllardır süre gelen ve yerleşikleşen geleneksel yapım ve yönetim yöntemlerini geride bırakarak, yeni bir teknolojik girişimi destekler niteliktedir. Bu nedenle, bu tez çalışmasında KMM Metro Hattı Projesi örnek bir olay olarak incelenmiştir. Türkiye'de Raylı Sistem Sektörü'nde YBM'ye geçiş süreçleri üzerine değerlendirmeler, kullanılan teknolojiler, proje yönetim süreçlerindeki adaptasyon çalışmaları ve etkileri aşamasal olarak detaylıca ele alınmıştır. YBM akımının tamamen yeni bir girişim olmasından dolayı uygulamalarında adaptasyonel problemlerin oluştuğu gözlemlenmektedir; fakat sistemin proje genelinde verimi arttırması sebebiyle, yapılan görüşmeler ve incelemeler sonucunda YBM teknolojisinin sağladığı fayda ve avantajların, dezavantajlarının önüne geçtiği sonucuna varılmıştır. Proje özelinde, YBM sistemi daha çok tasarım aşamasında disiplinler arası 3 boyutlu koordinasyon modelinin oluşturulması, modele bağlı iş programı ile (iş programı-model entregrasyonu) süre planlaması, maliyet verilerinin data olarak modele girilmesiyle metraj ve hakediş boyutunda maliyet planlaması yapılması ve doküman yönetimi aşamalarında kullanılmaktadır. Yapımı tamamlandıktan sonra İstanbul'daki tüm raylı sistem hatlarının işletmeciliğini üstlenen Metro İstanbul A.Ş. birimlerine teslim edilecek olan KMM metro hattının oluşturulan 3 boyutlu kayıt modellerinin işletmeye hizmet edebilir nitelikte olması ulaşılması planlanan proje YBM hedefleri arasındadır. Tez çalışması kapsamında, YBM uygulamasının proje yönetim aşamalarındaki etkilerine yönelik literatür araştırması ve örnek olay incelemesi üzerinden analiz ve değerlendirmeler yapılmıştır. Türkiye'de YBM akımına öncülük edecek uygulama ve standardizasyon eksikliği bir problem olarak belirlenmiştir. Adaptasyonel problemlerin yaşanmasındaki sebepler göz önünde bulundurulduğunda, Türkiye'de kaynak teşkil edecek standart ve uygulama yönergelerinin yetersizliği, girişimin alanında ilk kez tecrübe ediliyor olmasından kaynaklanan bariyerler ve donanımlı kişi ve personel sayısının azlığı başlıca temel etmenler olarak gösterilebilir. Bu sebeple tez çalışmasının, ilk kez Türkiye'de YBM uygulaması yapılan bir kamu projesinin vaka çalışması olarak incelenmesiyle saptanan etkin kullanılamama sebeplerine yönelik, KMM Metro Hattı Projesi sonrasında gerçekleştirilecek bütün raylı sistem projelerine ve kamu projeleri özelindeki teşebbüs ve geliştirme çalışmalarına bir kaynak niteliğinde ışık tutması hedeflenmektedir. Tezin ilk bölümünde; çalışmanın arka planını destekleyen temel bilgiler, konu başlığı özelinde bu tip bir araştırmanın yapılmasına altlık oluşturan sorunsallar, tez çalışmasının kapsamı ve amaçlarından bahsedilmiştir. İkinci bölümde; YBM sistemi kavramsal olarak detaylıca tanımlanmış, tarihsel gelişim süreçleri, dünyadaki faaliyet alanları ve uygulama örnekleri, proje yönetim aşamalarının tümünde daha yaygın ve daha etkin nasıl kullanılabileceği yönünde yerli ve yabancı kaynaklar üzerinden, vaka çalışması araştırma bulgularını destekleyecek nitelikte, detaylı bir literatür araştırması yapılmıştır. Verilerin toplanması ve analiz bölümünde; raylı sistem sektörü ölçeğinde geleceği olan YBM yatırımları için KMM Metro Projesi çalışmaları aktarılmış, sistemin avantaj ve dezavantajlarına dikkat çekilmiş, süreci yavaşlatan etmenler analiz edilmiştir. Araştırmanın sonuç bölümünde ise; bu bariyerlerin giderilmesi için yönetimsel ve adaptasyonel öneriler getirilmiş, geçiş sürecinin daha hızlı tamamlanabilmesine yönelik değerlendirmelerde bulunulmuştur. Bu çalışma, hala devam etmekte olan uygulama sürecinin belli bir bölümünü kapsamaktadır. Gelecek yıllarda, projenin finalize edilmesi ile birlikte işletme süreci uygulamaları ya da alternatif kullanımlar başka araştırmalara çalışma imkanı sunabilir. Tez çalışmasının, ileriye yönelik bu çalışmalara temel bir kaynak olabileceği düşünülmektedir. YBM teknolojisinin dünyada artık vazgeçilmez bir trend olduğu gerçeği ile Türkiye'de de kullanımlarının yaygınlaştırılabilmesi için yapılan yatırım ve girişimcilik çalışmaları arttırılmalıdır. Kamu sektörünün yaptığı farkındalık yaratan bu başlangıç hareketi, Türk İnşaat Sektörü piyasalarında yenilikçi bir dalgalanma hareketi yaratmıştır. Gelecek vadeden YBM sistemi, sektördeki firmalar tarafından yakından takip edilmeli ve bu değişime yönelik başlatılan hızlı adaptasyon akımı yakalanmaya çalışılmalıdır. Raylı Sistem Sektörü'nde bundan sonraki proje çalışmalarında bir kriter olarak aranacak YBM uygulama tecrübesi için firmalar organizasyon yapılarını ve teknoloji altyapılarını YBM kurgusu yönünde değiştirilmeli ve geliştirilmelidir. Yapılacak yatırımların geleceğe yönelik olumlu getirilerinin olacağı açıktır. Referans alınabilecek global çalışmalar doğrultusunda YBM altyapısının kurulması için ülke genelindeki inşaat sektörü paydaşları yanı sıra işveren ve hükümet tarafından da gerçek bir teşvik ve geliştirme çalışmalarının desteklenmesi ve organize edilmesi gerekmektedir. YBM kullanım kılavuzlarının hazırlanması, yalnızca raylı sistem projelerine yönelik değil geleneksel proje teslim yöntemlerinin aktif kullanıldığı tüm proje ihalelerinde şartnameler ile YBM'nin zorunlu kılınması tüm sektörü bu sürece dahil etmek için geliştirilebilecek olumlu bir strateji olabilir. Ülke olarak, ulusal YBM kullanım stratejilerinin oluşturulması, teknoloji olarak sektörde YBM kullanımının benimsenmesinde oldukça önemlidir. Tüm paydaşlarca benimsenmesi gereken bir sistem olarak YBM, Türk İnşaat Sektörü'nün uluslararası pazar payındaki gücünü de arttıran bir eylem olacaktır. Son olarak, YBM yeni çağa hizmet eden ve tecrübe edilmiş tüm proje yapım sistemlerinin ve metotlarının eksikliklerine ve proje süreçlerindeki olumsuz etkilerine yönelik geliştirilmiş bir teknoloji formatıdır. Proje yaşam döngülerinin hepsini kapsayan bu sistemin etkin kullanımı ile daha başarılı bir proje üretim süreci ve yönetim kolaylığı sağlanabilmektedir. Sisteme duyulan ihtiyaç ile birlikte önem ve avantajlarının global düzeyde fark edilmesiyle hızla geliştirilmekte ve sürekli olarak kendini yenilemektedir. Önümüzdeki bir kaç yıl içinde bu teknolojiye adapte olan ülke sayısı ciddi rakamlara ulaşacaktır. Türkiye'de de YBM çalışmalarının daha ciddi bir şekilde takip edilmesi ve daha büyük bir ivme ile devam ettirilmesi inşaat sektörünün geleceği açısından oldukça önemlidir.