Türkiye'de sanat/mimarlık tarihi disiplininin kuruluşunda Ernst Diez ve "Türk sanatı"

Bu çalışmada, Türkiye'de sanat tarihinin bir disiplin olarak ortaya çıkmasının başlangıcı olarak Ernst Diez'in 1943 yılında İstanbul Üniversitesi'ne davet edilerek Türkiye'deki ilk sanat tarihi kürsüsünü kurma süreci, bu sırada kaleme aldığı ders kitabı 'Türk Sanatı' ve Türkiye'de kitaba karşı oluşan tepki ele alınmıştır. Çalışmanın amacı, Viyana Okulu'ndan bir sanat tarihçisi olan Diez'in 'Türk Sanatı'nın, dönemin tarihçi, siyasetçi ve tarihçi-siyasetçilerinin Türk Tarih Tezi'ni besleyecek bir disiplin olarak sanat/mimarlık tarihinden beklentileri ile bu beklentileri karşılayacağı düşünülen Viyana Okulu'nun karşı karşıya gelmesinin somutlaştığı bir örnek olarak ele alınmasıdır. Çalışmanın ikinci bölümünde, Türk milliyetçiliği ve sanat/mimarlık tarihi ile arasındaki ilişkinin açıklanması hedeflenmiştir. Bu amaçla, Türk milliyetçiliğinin 19. yüzyıla uzanan geçmişi, ilk milliyetçi oluşumlar ve Cumhuriyet'in kurulmasından sonra oluşturulan yeni resmi tarih söyleminin ele alınmasının ardından, bu söylemin sanat/mimarlık tarihi alanındaki uzantıları ve sanat/mimarlık tarihine dair ilk oluşumlar incelenmiştir. Üçüncü bölüm, Diez'in yaklaşımının arka planını oluşturan Viyana Okulu'na, Viyana ile erken Cumhuriyet dönemi aydınları arasındaki köprülere ve Türkiye'deki aydınların dikkatini çeken Josef Strzygowski ve Heinrich Glück gibi isimlerin Türk sanatına yaklaşımlarına ayrılmıştır. Bu bölümde, Türkiye'de ilk sanat tarihi kürsüsünü kurmak üzere Viyana Okulu'ndan bir sanat tarihçisinin davet edilmesinin sebeplerinin ve bu ekolden beklentilerin açıklığa kavuşturulması amaçlanmıştır. Ernst Diez'in Türkiye'deki öğretim hayatı ve Türkiye'de sanat ve mimarlık tarihi disiplinlerinin temelini oluşturan 'Türk-İslâm San'atı Kürsüsü'nün kuruluş yılları, tez çalışmasının dördüncü bölümünde incelenmiştir. Bölümün ağırlık noktasını ise, Diez'in üniversiteden uzaklaştırılmasına sebep olan kitabı 'Türk Sanatı', kitaba yöneltilen eleştiriler ve üniversitede yürütülen soruşturma oluşturmaktadır. Diez'in öğretim hayatı hakkında bilgi için, İstanbul Üniversitesi ve Yıldız Teknik Üniversitesi'nin arşivleri ile Başbakanlık Devlet Arşivleri'ne danışılmıştır. 'Türk Sanatı'nın yarattığı tepkinin basına yansıyan yüzünü incelemek için ise dönemin yayın organları taranmıştır. Ekler bölümünde, Diez'in kısa bir biyografisi, belgeler vasıtasıyla Türkiye'deki öğretim hayatının dökümü, 'Türk Sanatı' üzerine inceleme yazılarının kronolojisi, inceleme yazılarından örnekler, İstanbul Üniversitesi'nden ayrılma süreci üzerine basında çıkan bazı önemli haberler, arşiv belgelerinden örnekler ve Diez'in kapsamlı bir bibliyografyası sunulmuştur.