Üretim maliyetlerinin sistem dinamiği yaklaşımı ile modellenmesi: Beyaz eşya sektöründe bir uygulama

İşletmelerin varlıklarını sürdürebilmesi için, karlılıklarını korumaları olmazsa olmazıdır. Günümüzde, artan rekabet koşulları, teknolojik gelişmeler, pazar ihtiyaçlarının günden güne değişmesi, işletmeleri her zamankinden daha fazla dinamik olmaya itmiştir. İşletmeler, çağın getirdiği hızlı akışa ayak uydurmaya çalışırken aynı zamanda karlılıklarını korumak veya yükseltmek için en önemli yolardan birinin doğru bütçe planlama ve maliyet kontrolü olduğunun farkındadır. Bu kapsamda, bu çalışma karar vericiler için farklı koşullar altında fikir oluşturabilecek ve hızlı bir şekilde aksiyon alabilmelerine olanak sağlayacak alternatif bir bütçe aracı sunmayı amaçlamıştır. Bunun için, karmaşık sistemleri bütün olarak ele alan, bu sistemlerin belli bir dönemde göstereceği davranışı temelde sistemin kendi içinde yer alan dinamikleri kullanarak inceleyen sistem dinamiği yaklaşımı kullanılmıştır. Sistem dinamiği, hizmet sektörleri veya enerji sektörleri gibi devlet kontrolündeki sektörlerde alternatif bütçe aracı olarak kullanılmıştır. Ancak daha çok üretim planlama, stok kontrolü ve benzeri çalışmalar için kullanılan sistem dinamiği, Türkiye'de yapılan çalışmalarda makro ekonomik ilişkileri gözlemlemek ve yorumlamak için de kullanıldığı görülmüştür. Bu çalışma ile sistem dinamiğinin farklı bir kullanım alanında performansı gözlemlenmiştir. Çalışma yalnızca bir sanayi kuruluşunun üretim maliyetlerini modellemek ile kalmamış, aynı zamanda mikro ekonomik sistemin makro ekonomik sistemle olan ilişkilerini basit bir şekilde de olsa ortaya koymuştur. Çalışma için Türkiye'nin Çin'den sonra Dünyada ikinci üretici konumunda olduğu beyaz eşya sektörü seçilmiştir. Beyaz eşya sektörü dinamiklerine göre hazırlanan model, her beyaz eşya üreticisinin kendi dinamiklerini modele işleyerek sonuçlar üretmesine olanak sağlayacaktır. Ayrıca beyaz eşya sektörü ile benzer maliyet yapısına sahip, ana girdi kalemleri sac, plastik ve elektronik olan sektörlerde de kullanılması münkündür. Bu çalışma kapsamında Türkiye'de büyük beyaz eşya üretici bir işletmenin çamaşır makinası fabrikasının dinamikleri ele alınmış ve üretim maliyetleri modellenmiştir. Çalışma kapsamında, öncelikle sistem dinamiği üzerine literatür araştırması yapılırken ayrıca beyaz eşya sektöründe işletmelerin üretim maliyetlerini etkileyen makro ekonomik faktörleri tespit etmek amacı ile de sektör raporları incelenmiştir. Aynı zamanda sektör raporları, Türkiye'nin üç büyük beyaz eşya üreticisinde çalışan yöneticiler, bütçe ve planlama uzmanları ve proje liderleri odak grubundan oluşan yaklaşık 60 kişinin katıldığı anket ile desteklenmiştir. Çalışmanın yapıldığı işletmeden, Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasından ve Dünya bankasından toplanan veriler analiz edilmiş ve Vensim PLE yazılımı yardımı ile model kurulmuştur. Model daha önce literatür de ortaya konan doğrulama akışı çerçevesinde, yapı testi, yapı odaklı davranış testi ve davranışsal doğrulama testlerinden başarı ile geçene kadar revize edilmiş ve başarı ile geçen model 2007 ile 2025 yılları arasında çalıştırılmıştır. Öncelikle model performansını gözlemlemek adına 2007-2017 yılları arasındaki veriler, gerçek veriler ile kıyaslanmıştır. İşletmenin üretim maliyetleri %6,6 standart sapma ile, enflasyon %3,8 standart sapma ile ve GSYIH %6,8 standart sapma ile model tarafından tahmin edilmiştir. Bu sonuçlar ışığında model ile 2025 yılına kadar dört farklı projeksiyon gerçekleştirilirken, ana senaryo belirleyiciler olarak dolar kuru ve Türkiye nüfusu belirlenmiştir. Projeksiyonlar sonucunda nüfus faktörünün enerji maliyetleri ile doğrudan ilişkisi olmadığı sonucuna varılmıştır. Bir diğer parametre olan birim malzeme maliyetleri sonuçlarından açıkça görülmüştür ki nüfus faktörünün bir etkisi bulunmamaktadır. Bunun yanı sıra, malzeme maliyetlerinin kur değişimine de oldukça duyarlı olduğu sonucuna varılmıştır. Ortalama ücret ve enflasyon oranı ise, enerji ve malzeme maliyetlerinden farklı davranış sergileyerek nüfus faktöründen etkilenmektedir. Nüfusun arttığı senaryolarda ilk senaryolara göre daha kısıtlı bir artış göstermişlerdir. Bunun ekonomik büyüme ve nüfus arasındaki ilişkiden kaynaklandığı önceden yapılmış ampirik çalışmalar ile de kanıtlanmıştır. Nüfus artışı ekonomik büyümeyi kısıtlamış, kısıtlanan ekonmik büyüme de ülke için toplam fiyatların artış hızını azaltmıştır. Sonuç olarak nüfusun sabit olduğu senaryoya göre daha az bir enflasyon oranı görülmüştür. Ayrıca çıkan sonuçlara göre önümüzdeki yıllarda işletmelerin işçilik maliyetlerini kontrol altında tutmaya her zaman özen göstermeleri gerektiği vurgulanmıştır ve bunu yaparken, teknolojik gelişmeler, otomasyon yatırımları ve son dönemde popüler olan endüstri 4.0 uygulamalarını yakından takip etmeleri gerekecektir. Sonuç olarak ulaşılan sonuçlar umut verici olmakla birlikte, sistem dinamiği modelleri için optimum bir nokta yoktur. Sunulan model yapılacak yeni revizeler ile daha da geliştirilebilir veya farklı amaçlar için yönlendirilebilir. Ayrıca her ne kadar bu çalışmada 2025 yılı projeksiyonları yapılmış olsa da uzun dönemli planlamalar yerine kısa dönemli planlamalar sistem dinamiği yaklaşımına daha uygun olacaktır. Bunun nedeni planlanan dönem süresinin uzaması varsayımların artmasına neden olacaktır, bu da karar vericiler için gerçek sistem üzerinde aksiyon alınacak dayanağı oluşturmayabilir.