Çeşitli mekansal karar alım ve yönetim süreçlerinde corine arazi örtüsü verisinden yararlanılması

Bu araştırma, bilgi teknolojilerindeki ilerlemeler ile gerçek hayataki karmaşık problemler arasındaki keşfedilmemiş simbiyotik ilişkiyi incelemeye yönelik temel bir ilgiden kaynaklanmıştır. Genel olarak, bu durum belirli günlük yaşam sorunlarına çözüm arayışı içerisindeyken teknolojide önemli yeniliklere yol açan entelektüel bir enerjiyi tetiklemektedir. Bu ilerlemeler, ilk aşamadaki problem çözme beklentilerinin ötesine geçerek teknolojide ileri seviyeye sahip gelişmelere işaret edebilmektedir. Söz konusu gelişmeler, günlük hayatta dair irdelenmemiş problemlere çözüm getirebilme kapasitelerine sahip olmaları sayesinde araştırılacak yeni alanlar tanımlamaktadırlar. Bilişim teknolojilerindeki ilerlemeler, öncelikle mekânsal planlama ve yönetimdeki sorunların karmaşıklığını anlamada, sonrasında ise bu sorunları ele alma konusunda insan aklına yardımcı olmaktadırlar. Bilgisayarın yüksek depolama kapasitesi, eşzamanlı bir şekilde mekansal ölçeklerin gradyanını kaplayan büyük verilerin arşivlenmesine imkan vermektedir. Ek olarak, bilgisayarın yüksek hesaplama yeteneği, günlük yaşam sorunlarının bütüncül şekilde ele alınmasına imkan veren çok değişkenli ve çok ölçekli analitik süreçleri mümkün kılmaktadır. Bütünsel çözümlerin geliştirilebilmesi ancak sorunun kapsayıcı bir yaklaşımla ele alınmasıyla mümkündür. Bölgesel planlama ve yönetimine dair karar verme hedefleri açısından, peyzaj özellikleri çok önemli bir hale gelmektedir. Burada kullanılan peyzaj terimi, Avrupa Peyzaj Sözleşmesinde (ELC) yer alan tanıma göre "karakteri doğal ve / veya insan faktörlerinin etkisi ve etkileşimi sonucu oluşan bir alan" şeklindedir. Benzer biçimde Hartshorne (1939) 'a göre ise peyzaj, "bir alanda işlemekte olan faktörlerin çoğunun dışa doğru tezahürü şeklinde tanımlanmaktadır". Bir arazideki peyzajın özelliklerinin izlenmesinin ana yöntemlerinden biri ise arazi örtüsü değerlendirmesidir. Bu bağlamda, bu çalışma çeşitli mekansal karar verme ve yönetim süreçlerinde, arazi örtüsü izleme teknolojilerinden yararlanma potansiyellerini araştırmaya odaklanmaktadır. Sorun Odaklı Araştırma (POR) yöntemini takiben, bu çalışma CORINE arazi örtüsü (CLC) verisinden yararlanabilecek olan çeşitli karar verme durumlarını tanımlamakta ve araştırmaktadır. CLC verileri, Avrupa Birliği tarafından 1985 yılında başlatılan arazi örtüsü gözlemlenmesi programının ürünüdür. CLC, Avrupa ölçeğinde arazi örtüsü gözlemlenmesinin periyodik (6 yılda bir) olarak gerçekleştirildiği, herkese erişimi açık olan bir veritabanıdır. Tez çalışması, tek bir ortak paydaşa sahip olan gerçek hayata dair bir dizi farklı vakayı sunmaktadır. CLC kullanımı, bu tezde sunulan tüm vakalar için ortak materyal ve yöntem olarak kullanılmıştır. Her çalışmanın temel analitik aşamaları ArcGIS 10.2.2 yazılımında işlenip üretilmiştir. Bunun yanısıra, Matrix Green veya ModelBuilder gibi ArcGIS uzantısı olan araç kutuları da spesifik bazı çalışmalarda kullanılmıştır. Bu tez içerisinde yer alan herbir araştırma çalışması, uluslararası bilimsel dergilerde yayımlanmış olan makale formatında hazırlanmıştır. Öncelikle, CLC verileri geniş yapraklı ormanlık yüzeyler arasındaki peyzaj parçalanmasını ölçmek için bir araç olarak kullanılmıştır (Bölüm 2). Peyzaj parçalanmasının değerlendirilmesi, Avrupa'da doğal koruma yönetimine dair gündemlerin geliştirilmesinden önce bir bölgede yapılmasına gerek duyulan oldukça önemli bir analizdir. Çalışma, teorik olarak, Forman ve Gordon tarafından geliştirilen yama-koridor-matris kavramı üzerine kurulmuştur. Burada, yamalar, CLC verisinden elde edilen geniş yapraklı yüzeylerden oluşmaktadır. Koridorlar ise, MatrixGreen (MG) araç kutusu tarafından üretilen bağlantı cizgilerinden belirlenmektedir. Bu makalenin çalışma alanı olarak Arnavutluk Cumhuriyeti alanı seçilmiştir. Çalışmanın sonuçları, CLC verileri ile MG araç kutusunun birlikte kullanımının peyzaj ölçeğinde hızlı peyzaj parçalanması değerlendirmesini mümkün kılan bir zemin sağladığını göstermiştir. Bu çalışma, Dijital Peyzaj Mimarlığı-2017 konferansında (Bernburg, Almanya) sunulmuş olup sonrasında "MatrixGreen Araç Kutusu ve CORINE Arazi Örtüsü Verilerini Kulanarak Peyzaj Parçalanma Değerlendirmesi" (Landscape Fragmentation Assessment Utilizing the Matrix Green Toolbox and CORINE Land Cover Data) başlıklı bir makale olarak Journal of Digital Landscape Architecture (JoDLA) dergisi'nde yayımlanmıştır. Bölüm 3'teki çalışma, Alansal İdari Reform (TAR, yerel idari bölümler) sırasında çevre dostu karar verme aracı olarak CLC verilerinin kullanılması için bir yöntem sunmaktadır. Vaka çalışması ve bu araştırmanın ana odak noktası en son Arnavutluk alansal idari reformudur (2014) . İlk önce, CLC verileri söz konusu olan alansal idari reformun bir sonucu olan yeni yerel idari sınırların neden olduğu peyzaj parçalanmasını ölçmek için kullanılmıştır. Bunu yaparken, alandaki çevresel faktörlerin TAR sürecinde dikkate alınmadığı sonucuna varılmış durumdadır. Bunun ötesinde, CLC verileri, başkent Tiran'ın yerel idari sınırlarını yeniden düzenlemek için bir kriter olarak kullanılmaktadır. Sonuç olarak, araştırma, CLC verilerinin, yerel idari sınır çizgisinin neden olduğu peyzaj parçalanmasını en aza indirerek, TAR sürecinin yerel sınırları tanımlama aşamasında başarılı bir girdi olabileceğini göstermiştir. Bu yazı, "Alansal ve İdari Reformda Çevreye Duyarlı Karar Verme Aracısı Olarak Arazi Örtüsü Verilerinin Kullanımı" (Land cover data as environmentally sensitive decision-making mediator in territorial and administrative reform) başlıklı bir makale olarak Cogent Environmental Science (Taylor & Francis) dergisinde yayımlanmış durumdadır. Bölüm 4, afet risk değerlendirmesi ve yangın güvenliğinin yönetiminde (DRMFS) CLC verilerinin kullanımını irdelemektedir. Bu çalışma, tutuşma ve orman yangını olayının yayılmasına neden olan ana faktörleri tanımlamak için literatür taraması ile başlamaktadır. Sonuç olarak, çalışmada hem tutuşma olasılığı hem de yayılma kapasitesi için çok kriterli bir indeksleme çerçevesi önerilmiştir. Çalışma alanı olarak ise 2006 yılının CLC verisinden elde edilen kuzey Arnavutluk topraklarında geniş yapraklı orman yüzeylerinin durumu ortaya konmaktadır. İş akışı üç aşamadan oluşmaktadır; her bir konum için çok kriterli envanter (veri toplama), toplanan verilerin Analitik Hiyerarşi İşleme (AHP) ile analiz edilerek yorumlanması ve bunların Jenks natural break metoduyla (veri yorumlama) kümelemesi ve sonunda, ormanlık yüzeydeki tüm temsilci noktaların yangın tutuşma olasılığının (WIPI) ile yangın yayılma kapasitesinin (WSCI) değerlendirilmesi şeklindedir. Sonrasında, 2006 CLC verilerinden elde edilen sonuçların 2012'nin CLC verileriyle karşılaştırılmasıyla bir doğrulama prosedürü geliştirilmiştir. Çalışmanın sonuçları, geliştirilen modelin orman yangın riskini değerlendirmede tahmin kabiliyetinin yüksek olduğunu göstermektedir. Bu çalışmada geliştirilen yöntem, afet risk değerlendirmesi ve yangın güvenliği yönetimine (DRMFS) dair gündemlerde kullanılabilen hızlı, ucuz ve güvenilirliği yüksek olan bir orman yangını risk değerlendirme modelini bizlere sunmaktadır. Bu çalışma, "Geniş Yapraklı Orman Yüzeylerinin Orman Yangını Tutuşma Olasılığı ve Orman Yangını Yayılma Kapasitesi üzerinde, GIS Tabanlı bir İndeksleme Metodu" (A GIS based method for indexing the broad-leaved forest surfaces by their wildfire ignition probability and wildfire spreading capacity) başlıklı bir makale şeklinde yayına kabul edilmiş olup Modelling Earth Systems and Environment dergisinde (Springer) yayımlanmaktadır. Bölüm 5 ve bölüm 6'da, kıyı bölgesi çalışmaları kapsamında CLC veri kullanımı araştırılmış durumdadır. CLC verileri, kıyı peyzajı yapısını analiz etmeyi ve kıyı bölgesindeki doğal peyzajların enine sürekliliğini ortaya çıkarmayı hedefleyen analitik bir iş akışının hammaddesi olarak kullanılmaktadır. Yeni yaklaşım, kıyı alanlarının klasik boylamsal analizinden farklı olarak, kıyı bölgesini enine doğru bir yöneliş ile ele almaktadır. Bölüm 5, Türkiye'nin Akdeniz kıyılarında uygulanan ve bu kıyı bölgesindeki doğal peyzaj katmanları hakkında önemli bulgular ortaya koyan bir yöntemi sunmaktadır. İlk olarak, bu yöntem peyzaj yamalarının her biri için iki yeni değer atfetmektedir; bant numarası ve enine süreklilik derinliği (TCD). Bant seviyesi, her bir yamanın sahil şeridine fiziksel bağlantı sırasını ifade eden değerdir. Bununla birlikte, TCD değeri, belirli bir yamanın enine süreklilik sağladığı en yüksek bant seviyesine karşılık gelmektedir. Ayrıca, yöntem kıyı bölgesinde enine bağlantılı doğal peyzaj mozaiklerini (TCNLM) haritalamada başarılı olmuştur. Sonuç olarak, belirli bir TCNLM içinde tekil bağlaç niteliği taşımakta olup varlığı tehlike altında bulunan peyzaj yamaları belirlenebilmektedir. Benzer şekilde, kıyı şeridinde, restorasyonu yapıldığı taktirde potansiyel TCNLM'ler için enine devamlılık sağlayabilecek yapay peyzaj yamaları da belirlenebilmektedir. Sunulan yöntem Entegre Kıyı Bölgesi Yönetimi (ICZM) girişimi ve Sürdürülebilir Kıyı Turizmi kapsamında farklı analizlere yardımcı olabilecek durumdadır. Bu çalışmanın sonuçları, sorumlu bakanlıklar veya yerel yönetim birimleri gibi farklı kamu yönetimi ve hükümet organları tarafından kullanılmak üzere sunulmaktadır. Bölüm 5'te sunulan çalışma, "Kıyı Bölgelerinde Doğal Peyzajların Enine Sürekliliğinin Ortaya Çıkarılması- Türkiye Akdeniz Kıyı Bölgesi Örneği" (Revealing the transversal continuum of natural landscapes in coastal zones - Case of the Turkish Mediterranean coast) başlıklı makale olarak Ocean and Coastal Management (Elsevier) dergisinde yayımlanmaktadır. Bir önceki bölümde sunulan çalışmanın ModelBuilder (ArcGIS) programında geliştirilen yönteminin ayrıntılı bir açıklaması, Bölüm 6'da yer almaktadır. Bir araç kutusu olarak geliştirilen model, halihazırda denenmiş olup kıyı şeridi ve arazi örtüsü verisine sahip başka kıyı bölgelerinde başarılı bir şekilde uygulanabilir durumdadır. Ayrıca, model, kıyı şeridi yerine nehir hattını veya gölün çevre çizgisini tanıtarak havzalar gibi farklı alanlarda da kullanılma potansiyeline sahiptir. Bölüm 5 ve Bölüm 6'da, sunulmakta olan yöntemin, su merkezli peyzajların çok ölçekli enine analizine yönelik geliştirilebileceği tahmin edilmektedir. Bu çalışma, "Kıyı Bölgesinde Doğal Peyzajların Enine Sürekliliğini Göstermek için CBS'ye Dayalı Bir Yöntem" (A GIS-based method for revealing the transversal continuum of natural landscapes in the coastal zone) başlıklı bir makale olarak MethodsX (Elsevier) dergisinde yayımlanmaktadır. Yayımlanan makaleleri sunan ana bölümlerin yanı sıra, tez bir adet Giriş (Bölüm 1) ve bir adet Sonuç ve Öneriler (Bölüm 7) bölümünü içermektedir. Bölüm 1, sürdürülebilirlik söylemi ve bilgi teknolojisi çağı birlikteliğinde CLC verilerinin ortaya çıkmasına odaklanan kısa bir giriş niteliğindedir. Bu bölüm, araştırma faaliyetinin ardındaki motivasyonu, hedefleri, araştırma soruları ve hipotezi bizlere sunmaktadır. Bu tezde sunulan her makale kendi içinde önemli sonuçlar ortaya çıkarmakta ve bazı konuları ileri düzey iyileştirmeler ve gelecekteki adımlar için öne çıkarmaktadır. Tezin son bölümünde ise ortak bir sonuç ve karşılaştırmalı tartışma bölümü sunulmaktadır. Sonuç ve Öneriler bölümünde, araştırma sürecinin sınırlamaları tartışılmış olup bunları gidermek için geleceğe yönelik birtakım hedefler belirlenmiştir. Ayrıca, bu tezde yer almakta olan olguların, CLC verilerinin kullanılabileceği en uygun durumu belirlemek adına karşılaştırmalı bir tartışması yapılmıştır. Sonuç olarak, tezde yer alan çalışmaların toplamı, CLC verilerinin farklı mekansal karar verme ve yönetim süreçlerinde başarılı ve yararlı bir şekilde kullanılabileceğini bizlere göstermektedir.