Ders kitabı kullanımına ilişkin inanışların ve nasıl yararlanıldığının araştırılmasında yansıtmacı yaklaşım: Bir vaka çalışması örneği

Bu nitel çalışmada, Türkiye'de bir devlet üniversitesinde hazırlık programında yabancı dil olarak İngilizce'nin öğretiminde görevli anadili İngilizce olmayan iki öğretmen, kullanılan ders kitabına ilişkin görüşlerinin belirlenmesi amacıyla yansıtıcı uygulamaya katılmışlardır. Küresel bir İngilizce öğretim kitabı kullanılmış ve özdeş içerikli dersler gözlemlenmiştir (her bir öğretmen için altı ders). Son zamanlarda yaygın yansıtıcı uygulama biçimlerine yönelik yapılan eleştirilere istinaden öğretmenler; uygulamalarını, metafor (eğretileme) çıkarma ödevleri, video destekli gözlem (uyarılmış hatırlama), yansıtıcı konuşma, sınıf içi söylem metinleri ile gözlemlenen derslerde meydana gelen durumlara ilişkin tutmuş oldukları günlüklerin incelenmesi ile bireysel yansıtma ve meslektaş ve araştırmacı ile yapılan işbirlikli yansıtmayı da içine alan çeşitli yansıtıcı araçlar kullanarak keşfettiler. Buna ek olarak, çalışmanın başında ve bitiminde katılımcılarla yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Derslerde yapılan uyarlamaları belirlemek amacıyla, ilgili alanyazın kapsamında önceden oluşturulmuş kodlama kategorilerini içeren bir çerçeve oluşturulmuştur. Yansıtıcı araçlar ve yarı yapılandırılmış görüşmelerden elde edilen veriler, açık kodlama teknikleri ile çözümlenmiş, ilk kodlar kategorileri daha sonara da temaları oluşturmuştur. Çalışma, iki öğretmenin kitaba dair olumlu görüşlere sahip olduğunu ve küçük uyarlamalarla ders kitabını takip ettiklerini göstermiştir. Yansıtıcı uygulamanın sonucunda öğretmenler, ders kitabının güdümüne çalışmanın başında tahmin ettiklerinden daha fazla girdiklerini fark etmiştir. Genel olarak, ders kitabı ve kullanımı konusunda belirtilen görüşler, gerçekleştirilen uygulamalarla ilgili yankı uyandırmıştır. Önemli bir bulgu olarak, öğretmenlerin ders kitaplarını çoğunlukla alan eğitimi bilgisi temelinde kullanmadığı anlaşılmıştır. Buna karşılık, kurumsal kısıtlamalar ve ders kitabının tekdüze kullanımı ile gelişigüzel hazırlanan ders planları, öğretmenleri kitaba bağlı kalmaya zorlamıştır. Yansıtıcı uygulama süresince, öğretmenler, öğretimleri ile ilgili çeşitli sorunların farkına vararak önemli olanlara yönelik çözüm geliştirmişlerdir. Ancak, iki öğretmen de öğretim uygulamalarını büyük ölçüde değiştirmemiş ve buna bağlı olarak ders kitabına aşırı bağlılıkları devam etmiştir. Öğretmenler, yansıtıcı uygulamayı mesleki gelişimleri açısından faydalı bulmuş fakat özellikle video-destekli ders gözlemi sırasında rahat hissetmediklerini ifade etmişlerdir. Ders kitabının fiili öğretim program olarak kullanılmasının, bu bağlamda olduğu gibi, güncel İngilizce öğretimi ders kitaplarını yansıtıcı düşünme olmadan kullanması istenen öğretmenleri niteliksizleştirebileceği düşüncesinden hareketle, çalışmada, ders kitabı öncülüğündeki dil öğrenme programları yerine ders kitabı tabanlı dil öğrenme programlarının düzenlenmesine olan gereksinim vurgulanmıştır. Ders kitabı kullanımına ilişkin bağımlılığın, iyi yapılandırılmış süreçler sunan kitaplarla da teşvik edildiği görülmektedir. Dahası, öğretmenlerin kendi öğretim uygulamalarını keşfedebileceği mesleki gelişim olanaklarının sağlanması talep edilmektedir. Ancak, yöneticilerin öğretmenlere rehberlik etmeleri ve belirli yansıtıcı araçları kullanma aşamasında kendilerini rahat hissetmedikleri durumları dikkate almaları gerekebilir. Anahtar kelimeler: Küresel ders kitabı, ders kitabı kullanımı, uyarlama, yansıtıcı uygulama, İngilizce öğretmenleri, yabancı dil olarak İngilizce