Xantium strumarium L.'un farklı popülasyonlarının fenotipik varyasyonları ve iklim değişikliğine bağlı olarak gelecekte dağılım alanlarının belirlenmesi

Temel bitki tür ve toplulukları üzerindeki küresel değişimin etkisini araştıran çalışmalarda fenotipik varyasyon sıkça kullanılmaktadır. Bu çalışmada Xanthium strumarium'un fenotipik varyasyonlarını tespit etmek amacıyla 15 popülasyon kullanılmış olup temel olarak farklı bölgelerden (Karadeniz, Marmara ve İç Anadolu) toplanan popülasyonlar arasındaki vejetatif ve generatif gelişme farklılıkları ortaya konulmuştur. Popülasyonlara ait tohumlar 10 gün su içerisinde bekletildikten sonra 3'er adet olacak şekilde saksılara ekilmiştir. Çıkış yaptıktan sonra en sağlıklı 1 bitki seçilmiş ve gelişimi takip edilmiştir. Deneme 6 farklı dönemde (çıkıştan sonraki 30, 50, 70, 90, 110, 130'uncu günlerde) bitkilerin hasat edilmesi şartıyla popülasyonların her dönemi için tesadüf parselleri deneme deseninde 3 tekekerrürlü olarak kurulmuştur. Hasatları yapılan popülasyonlar erken (30-50. gün), orta (50-70. gün) ve geç (110-130. gün) dönemler olarak iklim verileriyle ilişkilendirilmiştir. Popülasyon gelişim ortalamaları rakım (m), gündüz ışığı (sa), yağış (mm) ve sıcaklık (oC) faktörleriyle ilişkilendirilmeleri sonucu bu faktörlerin X. strumarium popülasyonlarının vejetatif gelişimleri üzerinde dönemsel olarak çeşitli tepkiler vermesine ve gelişimlerinde oluşan farklılıklar sebebiyle fenotipik varyasyon oluşturduğu görülürken bitki popülasyonlarının generatif gelişimlerine herhangi bir etki yaratmadığı görülmüştür. Fenotipik varyasyon çalışmaları bitkilerin alansal dağılımlarının belirlenmesine katkı sağlayan Tür Dağılım Modelleri (TDM'ler) çalışmalarına destekleyici şekilde yapılmaktadır. TDM'ler bölgesel veya global ölçekte türlerin mevcut ve gelecekteki dağılım alanlarını belirlenmesi ve haritalanmasında giderek daha fazla kullanılsada yerli türlerin potansiyel dağılım alanlarının tahmininde kullanımı sınırlı kalmıştır. Bu nedenle, tarım ve tarım dışı alanlarda çok fazla soruna neden olan X. strumarium'un dağılım potansiyeli bu çalışmada araştırılmıştır. Çalışmada hiyerarşik modelleme tekniğine göre MaxEnt modeli kullanılmış ve modelin küresel ölçekte kalibresi yapıldıktan sonra model sadece Türkiye'ye yansıtılmıştır. Ülkemizin mevcut ve gelecekteki (2030, 2050, 2070, 2100) iklim koşulları altında X. strumarium'un dağılım tahminleri yapılmıştır. Çalışmada iki küresel dolaşım modelinin (GCM), yani Commonwealth Bilimsel ve Endüstriyel Araştırma Kuruluşu (CSIRO_mk3_6_0) ve İklim Üzerindeki Disiplinler Arası Araştırma (MIROC_MIROC5) tarafından oluşturulan iklim verileri kullanılmıştır. Aynı zamanda, dağılım alanlarını iki farklı iklim değişikliği senaryosu, yani temsili konsantrasyon yolları olan (RCP), RCP2.6 (ılıman iklim değişikliği) ve RCP8.5 (şiddetli iklim değişikliği) altında tahmin edilmiştir. Sonuçlar gelecekte X. strumarium bitkisinin ülkemizde istikrarlı bir artış göstereceğini tahmin etmiştir. Bununla beraber çıkan sonuçlar mevcut iklim alanlarına benzerlik göstererek küresel ısınmayla beraber daha da fazla artacağını ve daha fazla istilaya sebep olacağını göstermektedir. ANAHTAR KELİMELER: Fenotipik Varyasyon, İklim Değişikliği, Tür Dağılım Modelleme, Xanthium strumarium