XVI-XVII. yüzyılda Kemah sancağında vergi muâfiyetine sahip hizmetler: Derbendçilik, menzilcilik, köprücülük vs.

Osmanlı devlet anlayışı, ordusunun her daim kuvvetli olması ve halkının güvenliği konusunu ön planda tutmuştur. Bunu temin edebilmek için de vergi toplanması hususuna özel ihtimam göstererek bu amaçla arazi tahrirleri yaptırmıştır. Gerçekleştirilen bu ciddi çalışmaların neticesinde ortaya çıkan tahrir defterleri, dönemlerine dair eşsiz veriler içermektedir. Bu kayıtlara dayanılarak yapılan çalışmalara göre, Osmanlı toplum yapısı vergi baz alınarak incelendiğinde iki grup öne çıkmaktadır: askerî ve re'âyâ. Bir de bu iki sınıfın dışında yer alan kendilerine çeşitli görevler tevcih edilen ve buna mukâbil de devletin alması gereken birtakım vergilerden vazgeçtiği, stratejik görevler üstlenen bir zümre bulunmaktaydı. Bazen birkaç kişi bazen de tüm bir köy böyle bir görevle yükümlü tutulabilmekteydi. Derbendçilik, köprücülük, tuzculuk, kuşçuluk, kürecilik, çeltikçilik vb. atalarından bu yana aynı işi yapanlar, devlete ve ahaliye yaptıkları hizmet karşılığında kimi vergilerden affedilmekteydiler. Görevlilerin ehil olmaları hususu ise özellikle dikkat çekicidir. Şüphesiz bu muâfiyetlerin az ya da çok oluşu devletin ekonomik gücünü yansıtması açısından önemlidir. Köylere ya da kişilere verilen bu vazifeler asla rastgele olmazken, devletin insanını organize ederek, toplumun her kesimini yaşamın içine çeken faaliyetlerle yükümlü tuttuğu anlaşılmaktadır. Filhakika Kemah kazası bu anlamda güzel bir örnek teşkil etmektedir. Küçük bir doğu kasabasında, yer alan hizmet ehli kişilerin ve köylerin çokluğu devlet çarkının işleyişini görmemiz açısından önem arz eder. XVI. yüzyıl ve XVII. yüzyılın ilk ellili yıllarını içeren tahrir ve avârız defter kayıtları, bu hizmet teşekkülleri açısından yaşanan savaşlar ve toplumsal kargaşa dönemleri de göz önüne alınarak incelendiğinde elde edilen veriler oldukça kıymetlidir. Çalışmanın gayesi, muazzam bir imparatorluğun devlet çarkı içinde yer alan bu küçük şehrin tarihine ışık tutmaktır. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Devleti, Kemah, Vergi, Muâfiyet, Hizmet, Köy